ArtWay

Inspiratie is inblazing van buitenaf, toeval van ‘hogerhand’, gift van wat niet te koop is. Ton Frenken

Moderne kunst met christelijke thematiek

Moderne kunst met christelijke thema’s. Een theologische kunstbeschouwing

door Wessel Stoker

In moderne en hedendaagse kunst worden christelijke thema’s opnieuw verbeeld, zo laten Marlene Dumas, Marc Mulders, Graham Sutherland, Paul Thek en anderen zien. Deze kunstenaars zijn in staat om de sleets geraakte ‘christelijke’ kunst een vernieuwde beeldtaal te geven in rapport met onze tijd. Hoe ga je spiritueel met zulke kunst om? Over deze vernieuwde kunst met christelijke thema’s gaat mijn boek: God opnieuw verbeeld: een theologische kunstbeschouwing (Parthenon 2019). Op verzoek van ArtWay introduceer ik dit boek.           

Kun je God wel verbeelden? Is de titel van mijn boek God opnieuw verbeeld niet een profanatie? Calvijn schreef in zijn Geneefse catechismus (1542) in verband met het Bijbelse beeldverbod dat we geen beelden mogen maken die God voorstellen. Beeldenverering moet worden afgewezen. Andere tradities binnen het christendom dan het protestantisme verbeelden God wel. Ze wijzen daarvoor op het Nieuwe Testament waar Jezus ‘beeld van God’ wordt genoemd (Kol. 1:15). Of op het woord van Jezus uit het Johannesevangelie: ‘Wie mij gezien heeft de Vader gezien’ (14:9). Al eeuwenlang verbeeldt men God als Christus zoals iconen van de oosterse kerk laten zien. Dat doet men in het besef dat Christus de zichtbare zijde is van God. In het westen heeft men God ook los van Christus proberen te verbeelden. Dat is eigenlijk onmogelijk omdat God (de Vader) immers onzichtbaar is. De westerse kunst is hierin dan ook vastgelopen. God opnieuw verbeeld laat zien dat bij Van Gogh maar ook in het abstracte werk van Ad Reinhardt een nieuwe weg wordt gevonden om God op indirecte wijze te verbeelden.

En Christus? De westerse christelijke traditie kent het Veronicadoek en de oosterse kerk het ‘Christusportret’, namelijk de Mandylion icoon. Beide gaan terug op de legende dat Christus zijn gelaat heeft afgewist in een doek. Zijn gezicht zou daarin blijvend zijn afgedrukt. Het is als een foto van een (overleden) dierbare. Deze traditie is opnieuw verbeeld door Georges Rouault en Alexej Jawlensky in de 20ste eeuw en door Marlene Dumas in de 21ste eeuw. Op de spannende vraag wat deze ‘portretten’ van Jezus beogen wordt in God opnieuw verbeeld een antwoord gezocht.

Naast Jezus als persoon zijn ook Jezus’ leven en daden eeuwenlang verbeeld. De verbeelding ervan behoort tot de voornaamste westerse kunst zoals die van Michelangelo, Masaccio en Rafaël. Maar overtuigt hun beeldtaal nog? Hedendaagse kunstenaars hebben met nieuwe kunstvormen en in een andere beeldtaal Jezus’ leven en dood verbeeld. Paul Thek gaf in een museum in Duisbrug een indrukwekkende Kerstinstallatie waarbij de deelnemer zelf deelgenoot werd van het Kerstgebeuren (Die Krippe (1973). Marc Mulders bekritiseerde in zijn doeken over Jezus’ kruisiging zoals Siena Vleeswand (1988) de traditionele verbeelding van de kruisiging.

En de verbeelding van de levensvernieuwing in heden en toekomst waar de apostel Paulus over spreekt? Het betreft dan het werk van de Heilige Geest. Alfred Manessier heeft dat abstract verbeeld in zijn glasraaminstallatie van 300 vierkante meter in een kerk in Abbeville (Noord-Frankrijk; 1988-1993). Via kleur en vorm communiceert hij de Paasboodschap in het licht van Pinksteren. De vooraanstaande Engelse kunstenaar Graham Sutherland heeft begin jaren ’60 de opgestane Christus uit het bijbelboek Openbaring, Christus in majesteit, opnieuw verbeeld. Sutherland zegt er zelf van dat het zijn worsteling was om de klassieke middeleeuwse voorstelling van Christus in Majesteit opnieuw voor de twintigste-eeuwse mens te verbeelden. Zijn tapijtwerk (22.76 x 11.58 m.) tooit de wand van de Coventry kathedraal. Het is imponerend om het met eigen ogen te zien. Een foto ervan kan dat niet overbrengen.

God opnieuw verbeeld geeft geen geschiedenis van hedendaagse kunst met christelijke thema’s maar is een theologische kunstbeschouwing. Kunst met christelijke thema’s staat ten dienste van de spiritualiteit van mensen binnen en buiten de kerk. Religieuze kunst kan functioneren in het gesprek met andere wereldgodsdiensten. Ik bespreek daarvoor een installatie van de Nederlandse kunstenaars Derk Thijs en Chris Brans. Kunst met christelijke thema’s kan ook functioneren als communicatie met God zoals de monnik Thomas Merton laat zien. Het kan kunst zijn die zich richt op herinnering of onderricht, maar ook protest- of diaconale kunst. Van dat laatste geeft Rosemberg Sandoval in zijn video-performance een imponerend voorbeeld. Hij maakt in een performance over straatkinderen geënt op het Jezusverhaal de toeschouwers tot deelnemers. Lefteris Olympios gebruikt het Veronica-motief in zijn protestkunst. Dank en lof is ook een belangrijke functie van kunst met christelijke thema’s. Van Gogh in zijn landschapschilderkunst en Henk Helmantel in zijn stillevens tonen de schoonheid van de schepping.

Het religieuze beeld omvat meer dan kunst. Het heeft ook een belangrijke functie in de volkscultuur. Ik beperk me tot westerse kunst met christelijke thema’s. Het gaat in God opnieuw verbeeld om God in de kunst. Wat draagt het kunstig (het esthetisch) aspect van een religieus schilderij, tapijtwerk, performance enz. bij aan de inhoud van het werk? Schoonheid is een belangrijke waarde in het christendom. De wereld zien we als een werk dat God uit plezier, ‘om niet’ schept. In Gods scheppingswerk zit een esthetisch moment. In God opnieuw verbeeld komt het esthetisch karakter van kunst met christelijke thema’s aan de orde. Dat geeft een werk iets extra’s. Wil een werk aanspreken, dan werkt de vorm ervan daaraan mee. Dat hoeft niet altijd een schone vorm te zijn. De kunstenaar schept de vorm die passend is bij het kunstwerk. De kruisiging beeldt Sutherland daarom niet ‘mooi’ af (Crucifixion 1946).  

Kunst met christelijke thema’s is te vinden in kerken waar zij een onderdeel kan zijn van een liturgische viering. Zulke kunst hangt ook vaak in het museum, maar is zij dan alleen een esthetisch object? Om zulke kunst als religieuze kunst te laten functioneren, pleit ik ervoor dat het museum zijn tentoonstellingen zo inricht dat er ruimte wordt gegeven aan spirituele reacties van de bezoekers. God opnieuw verbeeld geeft voorbeelden van musea waar die mogelijkheid voor de bezoeker er is. Dat zijn die musea die beseffen dat we in een post-seculiere tijd leven waarin het dualisme tussen profaan en heilig is doorbroken.

*****

Naar aanleiding van Wessel Stoker, God opnieuw verbeeld: een theologische kunstbeschouwing, Parthenon: Almere 2019, 345 blz., 80 illustraties, € 29.90.


Meer:

29 mei 2019 / Moderne kunst met christelijke thema’s

Wessel Stoker over zijn nieuwe boek

Kunst met christelijke thema’s staat ten dienste van de spiritualiteit van mensen binnen en buiten de kerk. 

Lees meer...


03 mei 2019 / Kunst als onderdeel van de theologiestudie

Niet alleen christelijke kunst is voor de theologieopleiding belangrijk. Ook wereldse kunst is belangrijk omdat je je als theoloog altijd verhoudt tot de samenleving waarin je je bevindt.

Lees meer...


27 april 2019 / Het beeld na de beeldenstorm

door Jacolien Wubs

Er is zoiets als een vroege protestantse beeldcultuur. Na de Beeldenstorm en Reformatie werd gezocht naar nieuwe manieren om de kerkruimte in te richten en te verfraaien.

Lees meer...


13 maart 2019 / Art Stations of the Cross

Eigentijdse KUNSTPELGRIMAGE in Amsterdam 6 maart - 22 april

Wij hopen dat u als een pelgrim op pad wilt gaan, op zoek naar medemenselijkheid en compassie, op zoek naar meer, naar meer liefde en meer God.  

Lees meer...


08 januari 2019 / Werk, Bid & Bewonder

De Mythe Voorbij: Over kunst en calvinisme in het Dordrechts Museum

door Lieke Wijnia

Lees meer...


01 december 2018 / ArtWay nieuwsbrief

ArtWay heeft bijzondere plannen voor 2019!

Na Londen, Washington en New York is nu Amsterdam in beeld voor een toonaangevende kunsttentoonstelling met de titel Art Stations of the Cross.

Lees meer...


11 oktober 2018 / The Turn Club

door Grady van den Bosch

Het is bijzonder inspirerend om kunstenaars van allerlei slag te ontmoeten, die net als jij idealen hebben voor een betere samenleving.

Lees meer...


13 september 2018 / Kunstenaarsechtpaar Berry en Janny Brugman

door Jan van der Kolk

Om goed te kunnen werken, wilden ze met rust gelaten worden. Het gevoel van onafhankelijkheid gaf hun rust en vrijheid. 

Lees meer...


09 augustus 2018 / Portret Florence de Werquignoeul

door Koenraad De Wolf

Dit portret vertelt het (vergeten) verhaal van de Contrareformatie en de heropbloei van het kloosterleven in de Zuidelijk Nederlanden.

Lees meer...


13 juli 2018 / Neo Rauch in Zwolle

door Marieke Herweijer

Juist door de confrontatie met de absurdistische kant van het leven intrigeert het werk van Neo Rauch.

Lees meer...


17 mei 2018 / Toespraak van Herwi Rikhof

bij de presentatie van zijn nieuwe boek over de Cenakelkerk van de Heilig Landstichting

‘Ik heb deze kerk leren waarderen als een echte kerk.’ 

Lees meer...


23 april 2018 / Lodewijk Schelfhout. Nederlands eerste kubist

door Lisette Almering-Strik

Het is lastig om Lodewijk Schelfhout te plaatsen binnen de Nederlandse kunsthistorie. 

Lees meer...


04 april 2018 / Blog van Rikko Voorberg

Blog over de kunst van het oefenen

'Nou,' zei hij, 'ga maar doen wat jij moet doen, daar valt vanzelf een vorm omheen.'

Lees meer...


15 maart 2018 / Bijbelse vrouwen als aartsmoeders

door Wim Eikelboom

De Zwolse beeldhouwer Thijs Kwakernaak maakte tien houten beelden van vrouwen uit de Bijbel. Stuk voor stuk beelden met een sterk karakter.

Lees meer...


23 februari 2018 / Creativiteit en kijken met het hart

door Gottfrid van Eck

Als we volwassen worden, zullen we hopelijk ontvankelijk blijven voor het wonder van het leven en ruimte blijven scheppen voor het niet-zichtbare. 

Lees meer...


30 januari 2018 / Adri Geelhoed over liturgische kleden

Liturgische kleden geven kleur aan het kerkelijk jaar en herinneren de kerkganger daaraan, net zoals de gezangen die gezongen worden. 

Lees meer...


01 januari 2018 / Recensie Oog in Oog van Kick Bras

door Marieke Herweijer

Kick Bras schrijft over meditatie, spiritualiteit en mystiek. In dit boek focust hij op de christelijke mystiek en hoe die terugkomt in de beeldende kunst. 

Lees meer...


06 december 2017 / ArtWay Nieuwsbrief December 2017

Wim Eikelboom, voorzitter van ArtWay, praat u bij over het reilen en zeilen van ArtWay in het afgelopen jaar.

Lees meer...


14 november 2017 / Nieuwe maatschappelijke spiritualiteit in de kerk

Zoals in andere steden krijgt ook in Zwolle het kerkgebouw een andere betekenis. De oude kerk in het centrum is hier omgedoopt tot ‘Het Academiehuis, de Grote Kerk Zwolle’.

Lees meer...


24 oktober 2017 / René van Tol over film Opstanding van het lichaam

De kunst van nu neigt naar het conceptuele. Deze neiging heeft tot gevolg dat de kunstenaars steeds meer het weerbarstige van de fysieke werkelijkheid gaan mijden. 

Lees meer...


04 oktober 2017 / Een beeldroman van Liesbeth Labeur

Dit boek laat de verwarring en de geloofsvragen zien van een slachtoffer van incest in een reformatorisch milieu, die het geheim van misbruik met zich meedraagt.

Lees meer...


08 september 2017 / Janpeter Muilwijk over Om Mattia en zelfdoding

Dood. Deze tentoonstelling is er om Mattia, Julia Mattia. Haar naam betekent Jeugdig, Geschenk van God. Zij stierf op 1 oktober 2015 door zelfdoding na een intens leven van begaafdheid, liefde en ziekte. 

Lees meer...


23 augustus 2017 / Het goede, het ware en het schone

Goedheid, waarheid en schoonheid behoren tot Gods esthetische normen. Een christelijke benadering van kunst staat dus tegenover de postmoderne aanname dat er geen absolute waarden zijn.

Lees meer...


04 juli 2017 / Fons Litjens: Een halve kerk voor Halfweg

Wie nu de kerk van Halfweg binnenkomt wordt overdonderd door een achterwand, die het zonlicht filtert en de ruimte vult met een warm en geel licht. Het hele raam is gevuld met mensen.

Lees meer...


24 juni 2017 / Heilige beelden en gehoorzame ogen

Stil worden bij een beeld van Christus herinnert mij eraan wiens beelddrager ik ben. Dit neem ik mee gedurende de dag als andere beelden mij iets anders proberen te vertellen.

Lees meer...


02 juni 2017 / Pelgrimeren in Groningen

Onlangs is de Stichting Pelgrimeren In Groningen van start gegaan met 2300 km pelgrimsroutes in de provincie Groningen. Alle middeleeuwse kerken en oude kloosterterreinen zijn in de routes opgenomen.

Lees meer...


04 april 2017 / MMC Schobbe in de W. de Zwijgerkerk, Amsterdam

Kunst in dienst van de kerk, de kerk in dienst van de kunst

door Marleen Hengelaar-Rookmaaker

Lees meer...


07 maart 2017 / Maatschappelijk betrokken kunst

Een discussieopener door Adrienne Dengerink Chaplin

Sommige kunstenaars hebben vanwege hun groeiende ontevredenheid met de kunstwereld de overstap gemaakt naar de geëngageerde kunst. 

Lees meer...


01 februari 2017 / De zeven werken van barmhartigheid

Het jaar van barmhartigheid is alweer voorbij, maar het is en blijft een belangrijk thema. Hoe dachten onze middeleeuwse voorouders hierover? Dit veelluik van de Meester van Alkmaar laat het ons zien.

Lees meer...


03 januari 2017 / Aniko Ouweneel over christelijke kunst

De kunstenaar daagt ons uit en moedigt ons aan om te zoeken naar de bron van onze adem, van wat ons leven de moeite waard maakt en van ons verlangen naar een verlossende harmonie.

Lees meer...


09 december 2016 / Nieuwsbrief ArtWay december 2016

Like an imitation of a good thing past, these days of darkness surely will not last. Jesus was here and he is coming again, to lead us to the festival of friends.

Lees meer...


01 november 2016 / Ally Gordon over religie in de hedendaagse kunst

Laten we een wandeling maken langs een paar musea in Londen. Tijdens deze wandeling wil ik de plaats van religie in de hedendaagse kunst overdenken.

Lees meer...


30 september 2016 / Janna Beek over kunst in psychotherapie

Stel u voor dat u naar een schilderij of beeldhouwwerk kijkt. Dit werk roept ‘iets’ in u op. ‘Iets’ in uw binnenwereld, waar u zich nog niet bewust van bent, is geraakt. ‘Iets’ dat wacht op herkenning. 

Lees meer...


01 september 2016 / H.R. Rookmaaker: Spreekt kunst vanzelf?

Kunst is noch slechts een middel tot een doel, noch een religie, noch een activiteit voor een klein groepje uitverkorenen, noch een puur wereldse bezigheid. Geen van deze opvattingen over kunst doet recht aan de creativiteit waarmee God de mens heeft uitgerust. 

Lees meer...


29 juli 2016 / Joost de Wal over Verspijkerd en verzaagd

Veel heiligen- en devotiebeelden, vaak van gips, werden door de pastoors aan de straat gezet. En vervolgens…, vervolgens vinden we ze terug in de hedendaagse kunst. Wat doen ze daar? Betekenen ze nog iets?

Lees meer...


30 juni 2016 / Wessel Stoker over hedendaagse religieuze kunst

Mijn vraag bij de prachtige tentoonstelling The Problem of God is of de curator Isabelle Malz in de catalogus aan de kijker wel een adequate uitleg geeft van kunst als religieuze kunst. 

Lees meer...


09 juni 2016 / Betty Spackman: Depressie en creativiteit

Als je een ronde pin bent en je een vierkante pin moet worden om in de hokjes van de samenleving te passen, is dat op z'n zachtst gezegd pijnlijk.

Lees meer...


19 mei 2016 / Johannes Wickert klaagt inhumaan asielbeleid aan

Johannes Wickert is een van de zeldzame hedendaagse kunstenaars die een maatschappijkritische rol opneemt. En niet alleen in zijn schilderijen. 

Lees meer...


27 april 2016 / Marleen Hengelaar: Het onvervangbare beeld

Het beeld speelt een geheel eigen, onvervangbare rol in het leven van een mens. We kunnen het beeld als goede gave van God op een positieve en opbouwende manier in ons leven inzetten.

Lees meer...


06 april 2016 / Reinier Sonneveld over linksige kitsch

Die handen van alle leeftijden en kleuren, die bloemen daardoorheen, en dan die wonderlijke kleurbewerking. Het is allemaal reuzesympathiek, maar ja, dat maakt iets nog geen kunst.

Lees meer...


12 maart 2016 / Ned Bustard: De Bijbel is niet veilig

De Bijbel is een boek over gewone mensen die niet alleen geestelijke wezens zijn, maar ook hebzuchtig, berooid, haatdragend, hoopvol, egoïstisch en seksueel.

Lees meer...


24 februari 2016 / Wilma Wagenaar: Joost Zwagerman en Marc Mulders

Zwagerman schildert een zuigend zwart universum, in de steek gelaten door een onverschillige, liefdeloze god. Ten langen leste wendt hij zich af van religie en wijdt zich aan de kunst. 

Lees meer...


11 februari 2016 / Robb Ludwick: Opnieuw leren kijken

Het is een gave van Abigail Tulis om ongewone combinaties heel gewoon te laten lijken, zodat de kijker uitgenodigd en misschien uitgedaagd wordt om opnieuw te leren kijken.

Lees meer...


26 januari 2016 / Timon Ramaker: Kunst is broodnodig
Kunst is geen leuk extraatje, maar broodnodig in de wereld van vandaag. In een wereld die barst van clichés en onbegrip kan kunst verrassen en verbinden.
Lees meer...


14 januari 2016 / Kunst als onderdeel van de theologiestudie

Niet alleen christelijke kunst is voor de theologieopleiding belangrijk. Ook wereldse kunst is belangrijk omdat je je als theoloog altijd verhoudt tot de samenleving waarin je je bevindt.

Lees meer...