ArtWay

Kunst is een wijze om God aanwezig te stellen. Cézanne

Jelle Steendam: Het Bilts Hoogkruis

ArtWay beeldmeditatie 23 juni 2019

www.artway.eu

Jelle Steendam: Het Bilts Hoogkruis

Onze Keltische wortels

door Teun Kruijswijk Jansen

Wie meent dat sporen van het Keltisch christendom alleen in Ierland en Groot-Brittannië terug te vinden zijn, komt sinds 2013 bedrogen uit: in De Bilt werd een groot Keltisch hoogkruis opgericht ter gelegenheid van het 900-jarig bestaan van deze plaats.

Rond het jaar 1113 trokken enkele ridders zich terug in het veen op Bilts grondgebied om er een klooster te stichten. Een middeleeuwse kroniek meldt dat een van deze ridders, waarschijnlijk Theoderik, vooraf op bedevaart was geweest naar de louteringsgrot van St. Patrick in noordwest Ierland. Uit heel Europa kwamen daar ridders naar toe om boete te doen voor hun krijgsverleden en een ander leven te beginnen. Gelouterd kwam Theoderik terug en stichtte samen met ridder Herman het Sint Laurensklooster bij Oostbroek, waar Ludolf de eerste abt werd. Vanuit het klooster werd het omliggende moerasgebied ontgonnen en zo ontstonden in de loop van enkele eeuwen de kernen van de huidige gemeente De Bilt. Om deze historische connectie met Ierland zichtbaar te maken is in het Van Boetzelaerpark in De Bilt een Iers hoogkruis neergezet.

Hoogkruisen zijn kenmerkend voor de Keltisch-christelijke cultuur. Het zijn stenen monumenten die in Ierland, Schotland, Cornwall en Wales worden aangetroffen op kloosterterreinen en bij kerken, op begraafplaatsen en soms op kruispunten van wegen. Typerend voor de Keltische hoogkruisen is de ring die de vier armen van het kruis verbindt. De symboliek achter het Keltisch hoogkruis is nog altijd onduidelijk. Waarom is bijvoorbeeld de cirkelvorm gebruikt? Staat die symbool voor de zon die achter het kruis altijd weer opkomt en doorschijnt?     

Verder valt de rijke decoratie met bijbelse afbeeldingen en Keltische vlechtpatronen op. Denk hierbij aan de ‘Keltische knoop’, een in allerlei patronen vervlochten lijn die in veel vormen van kunst voorkomt. Maar ook spiralen en plant- en diermotieven komen in de Keltische kunst veel voor.   

Tegenwoordig wordt door wetenschappers vermoed dat de kruisen die op het Schotse Iona (waar ook het Book of Kells ontstond) aangetroffen worden mogelijk de oudste zijn: zowel in materiaalgebruik als de korte kruisbalken, die laten zien dat de techniek nog niet zo ver gevorderd was als bij de latere kruisen. Die konden immers langere uiteinden hebben door gevorderd technisch inzicht.

Sommige hoogkruisen in Ierland dateren al uit de tijd van Willibrord (7de/8ste eeuw), sommige uit de 10de eeuw. Het met afbeeldingen versierde hoogkruis in De Bilt is een unicum; het is het enige in zijn soort op Nederlandse bodem. Het kunstwerk is vervaardigd door de jonge Biltse beeldhouwer Jelle Steendam in 2013. Wat laat het zien? Op het informatiebord lezen we:

Laurens, op zijn rooster met vlammen, staat op de voet; het Laurensklooster op Oostbroek was het begin van De Bilt. Gebouwd door ex-ridders, ten tijde van bisschop Godebald die rond Utrecht de ontginningen leidde. Keizerin Mathilde schonk het klooster alle moerasgrond tot de Vuursche. Haar oorkonde eindigde met Willibrords lijfspreuk: ‘In de naam van God gezegend.’ Willibrord werd door de keizerin en in het klooster vereerd.

 

Willibrord kijkt richting Westbroek, waar twee van zijn Ierse gezellen op de kerkmuur staan. Zijn inspirator was Columba van Iona, die de schrijf- en illustreerkunst bevorderde. Die was weer een leerling van St. Patrick. Ook Patrick kijkt richting Westbroek. Volgens de legende verjoeg hij alle slangen uit Ierland. Patrick stond in de traditie van St. Maarten, die centraal in de cirkel staat afgebeeld. Hij rijdt richting Maartensdijk: een ontginning vanuit de Maartenskerk van Utrecht, nu bekend als de Domkerk. Hij kleedt een naakte, een van de zeven werken van barmhartigheid; vier andere werken, daklozen huisvesten, hongerigen voeden, dorstigen te drinken geven en doden begraven, staan eromheen.

Verder zijn er dierfiguren gebeeldhouwd en Keltische patronen: vlechtmotieven en spiralen. Ook zijn de wapens van de andere woonkernen van de gemeente De Bilt afgebeeld: Groenekan, Achttienhoven en Westbroek en onder de zijarm het Alziend Oog. St. Laurens is de patroonheilige van De Bilt en St. Maarten staat voor Maartensdijk.

 

Het afbeelden van de zeven werken van barmhartigheid op het kruis vind ik een prachtige vondst. In deze – overigens zes - daden, schrijft de evangelist in Mattheüs 25, doen de volgelingen van Jezus zich kennen. Dat het zevende werk, het begraven van de gestorvenen, in de traditie pas later werd toegevoegd versterkt dit nog eens: in die eerste eeuwen waarin de pest en andere ziekten heersten waren het de christenen die het aandurfden hen te begraven. Zij waren voor de dood immers minder beducht dan hun volksgenoten.    

Vanuit het ‘aardse’ verbonden met het ‘hemelse’, een kenmerk van het Keltisch christendom, is dit kruis een oud maar vernieuwend teken voor de weg van de christen vandaag.

*******

Jelle Steendam: Het Bilts hoogkruis, 2013.

Jelle Steendam volgde zijn opleiding aan de Wackers Academie, het Gerrit Rietveld Orientational Year en HKU Fine Art. Sinds 2014 werkt hij zelfstandig als kunstenaar. http://www.jellesteendam.com/  

Teun Kruijswijk Jansen is predikant van de Maartenskerkgemeente Doorn en lid van de Iona Community in Schotland. Beelden van het kruis (door Wieger Siebesma, sbg-projects), zijn ook te zien in de documentaire A taste of Iona and the Dutch connection 2018 (www.docete.nl).

Bron voor dit artikel was de zeer informatieve site www.biltshoogkruis.nl.

IERSE CULTUURHISTORISCHE REIS: informatieavond 27 september. Er komt een reis naar Ierland en wel van 18 t/m 25 mei 2020. De regio Utrecht Oost kent Ierse invloeden. Zo heeft bijvoorbeeld op het landgoed Oostbroek, tussen De Bilt en Zeist, een Iers getint klooster gestaan, van waaruit de omringende regio (toen nog grotendeels moerasland) is ontgonnen. Gesticht na een pelgrimsreis naar Ierland van een ridder, in wiens voetsporen deze reis ook gaat. Het is een themareis voor moderne pelgrims langs hoogkruisen, een middeleeuws pelgrimsoord in het noordwesten, het prehistorische Newgrange en in Dublin het beroemde Book of Kells. Een kennismaking met de Iers-Keltische traditie die vanaf de zevende eeuw de Europese cultuur diepgaand heeft beïnvloed. Daarnaast ook natuur, zoals wandelen bij oude ruïnes en langs hoge kliffen. Op vrijdag 27 september 2019 vindt vanaf 19.30 uur een informatieavond plaats in de grote zaal van ‘De Voorhof’ naast de Dorpskerk in De Bilt, Burgemeester de Withstraat 29a. Truus Kreeft en Gert Landman vertellen over de komende reis die zij zullen leiden. Vanaf half acht staat de koffie klaar, en ook de beamer met een overzicht van de reis (de excursies etc.). U kunt alles vragen wat u weten wilt om te zien of dit iets voor u is. Van harte welkom!

*******

OP DE WEBSITE   NIEUW OP DE WEBSITE   NIEUWS

1. REMBRANDTJAAR - 20 juni – 3 oktober, Museum De Lakenhal, Oude Singel 32, Leiden: Rembrandt & de Gouden Eeuw. In de schilderijenzalen van Museum De Lakenhal worden topstukken getoond uit de Gouden Eeuw van Leidse meesters als Rembrandt Harmensz. van Rijn, Jan van Goyen, Jan Steen en de Leidse fijnschilders. Met deze presentatie wordt het verhaal verteld over Leiden met zijn bloeiende schilderkunst als bakermat van de Gouden Eeuw. In de vroege 17de eeuw werken in Leiden uiteenlopende schilders die elk van cruciaal belang zouden blijken voor de Hollandse schilderkunst van de Gouden Eeuw. De jonge Rembrandt en Jan Lievens werken in de eerste jaren van hun kunstenaarschap nauw samen en leggen in hun Leidse jaren het fundament voor een oeuvre van mondiale betekenis. Zowel in schilderijen als in grafiek profileren zij zich steeds als experimenterende, zoekende kunstenaars van het eerste uur. In dezelfde jaren ontwikkelen Jan van Goyen en de zeeschilder Jan Porcellis zich als pioniers van de Hollandse landschapsschilderkunst. Ook krijgt Leiden bekendheid door schilders als Jan Davidsz. de Heem en David Bailly die zich toeleggen op de vanitas-stillevens waarin de idee van vergankelijkheid centraal staat. Van deze grootmeesters zijn topstukken te bewonderen in de presentatie. Di – zo, 10 – 17 u. https://www.lakenhal.nl/nl/verhaal/rembrandt-de-gouden-eeuw

2. REMBRANDTJAAR - 7 juni – 1 september, Museum Het Rembrandthuis, Jodenbreestraat 4, Amsterdam: Inspired by Rembrandt. 100 jaar verzamelen door het Rembrandthuis. Het Rembrandthuis gaat een nieuwe koers varen wat betreft zijn tentoonstellingsbeleid, met meer aandacht voor hedendaagse kunst uit eigen collectie. ‘Inspired by Rembrandt. 100 jaar verzamelen door het Rembrandthuis’ is daar een voorproefje van. De tentoonstelling laat aan de hand van thema’s als ‘koppen’, ‘de lijn’ en ‘leegte’ zien hoe grafisch kunstenaars door de eeuwen heen zich lieten inspireren door Rembrandts etsen. Tijdgenoten als Ferdinand Bol gingen openlijk de concurrentie aan, terwijl een hedendaagse kunstenaar als Marlene Dumas zich liet inspireren door het schaamteloze karakter van Rembrandts ‘plassende vrouw’. Speciale aandacht is er voor de vorig jaar overleden graficus Aat Veldhoen. Het Rembrandthuis is niet alleen het voormalig woonhuis en atelier van Rembrandt. Sinds ruim honderd jaar is het een museum met een eigen collectie. De verzameling omvat met name veel grafisch werk. Rembrandts etsen zijn natuurlijk goed vertegenwoordigd, maar het museum bezit ook prenten van voorlopers, tijdgenoten, alsmede moderne en hedendaagse kunstenaars die zich door Rembrandt hebben laten inspireren. Deze tentoonstelling toont de meest opmerkelijke voorbeelden uit de museumverzameling. Ontdek de verrassende selectie van oud en nieuw, groot en klein, fijn en los. Hier zie je werk van onder andere Rembrandt, Hercules Segers, Edgar Degas en Pablo Picasso, maar ook bijvoorbeeld van Horst Janssen, Willem den Ouden, Charles Donker en Glenn Brown. www.rembrandthuis.nl

3. BELGIË – PARCUM, Abdij van Park 7, Heverlee: Boek nu je groepsbezoek voor onze zomerexpo van 3 juli – 3 november This is not a collection, een frisse en eigentijdse kijk op het veelzijdig religieus erfgoed van Vlaanderen. We bieden verschillende formules aan. Zo kan je kiezen voor een rondleiding in het museum of een combirondleiding in het museum en de abdij. Ook een dialoogrondleiding behoort tot de opties. Je kan je groepsbezoek nu al boeken. Of stuur deze info door naar vrienden en collega's. €70 - € 90. https://www.parcum.be/nl/plan-je-bezoek/met-gids

Voor meer tentoonstellingen, lezingen, kunstvespers, conferenties enz. in Nederland, België, Europa en elders in de wereld, klik hier

ArtWay is een website met materiaal voor kerken en individuen die kunst en geloof met elkaar willen verbinden.

ARTWAY: OPENING EYES, HEARTS AND MINDS