ArtWay

Kunst is een wijze om God aanwezig te stellen. Cézanne

Kjell Nupen: Kerken van Geilo, Som en Ansgard

ArtWay beeldmeditatie 7 juli 2019  

www.artway.eu

 Kjell Nupen: De kerken van Geilo en Søm en de kapel van Ansgar 

 Schilderen met licht

 door Caroline Levisse

Kjell Nupen (1955-2014) is een Noorse kunstenaar, wiens belangrijkste medium de schilderkunst is. Zijn schilderijen zijn contemplatieve meditaties in verf. Hun sfeer is vaak ietwat melancholisch, net als 'het blauwe uur', de schemering waarin de tijd tot zichzelf komt in een verstild tussenin - een perfect moment voor meditatie.

  

Het diepe blauw speelt een hoofdrol in het werk van Nupen. Zijn werk is niet volledig abstract, maar is er anderzijds ook niet op uit om verhalen te vertellen. Er komen weliswaar herkenbare elementen op zijn doeken en ramen voor, maar die vormen niet een duidelijk verhaal. De kunstenaar heeft een voorliefde voor motieven uit de natuur, met name voor bomen en vogels. Verder komt een boot vaak voor als een loflied op de reis. 

De kerk van Geilo (waarvan hierboven foto’s) voorzag hij van 2 grote ramen van 13 meter hoog. Ze rijzen achter het altaar omhoog, van elkaar gescheiden door een klein stuk muur. De kleuren en het gekleurde licht bepalen het effect, onderaan paars en blauw, bovenaan oranje en geel, als een mandorla. Het licht dat door de ramen schijnt, wordt geprojecteerd op de nabijgelegen muren, maar bovenal wordt het weerspiegeld door het liturgische meubilair dat ook door Nupen ontworpen is, met name door het doopvont en het gladde oppervlak van het granieten altaar. De kunstenaar zegt hier zelf over: ‘Hier schilder je echt met licht. Het licht verandert voortdurend en ik heb er met name op gelet hoe het licht binnenvalt tijdens de zondagse eredienst en hoe het over het doopvont speelt.’ Verder maakte hij een bronzen crucifix van 2 meter hoog, die hij op de muur rechts van de ramen hing. De kunstenaar gaf de ramen, altaar, doopvont en crucifix samen de naam ‘De oneindige reis’ (Den uendelige reise), een naam die niet zozeer een gesloten interpretatie wil opleggen alswel een sfeer oproepen. Het is dan ook belangrijk voor Nupen dat ieder zijn eigen betekenis in zijn overwegend abstracte werk mag zien, zodat ieder het op eigen manier voor zichzelf betekenisvol kan maken.

Zijn werk in 2010 voor de kerk in Geilo was niet Nupens eerste kerkelijke opdracht. Hij maakte ramen en interieurontwerpen voor meerdere kerken. Zijn eerste opdracht betrof de kerk van Søm in Kristiansand (zijn geboorteplaats waar hij momenteel ook woont), waarvoor hij tussen 2002 en 2004 ramen, doopvonten, het altaar en een crucifix maakte. De gelijkenis met zijn werk voor de kerk van Geilo is frappant. 

In Søm deelt het monumentale raam de kerk in tweeën. Het loopt van achter het altaar naar het plafond, vervolgt zijn weg dwars door het midden van het plafond tot aan de achterkant van de kerk en loopt daar weer naar beneden tot boven de toegangsdeur. Nupen noemde het raam ‘Van de duisternis naar het licht’.

 

In 2008 kwam de kapel van Ansgar in Kristiansand tot stand. De kapel maakt deel uit van de Bijbelschool Ansgarskolen van de Noorse Zending (Det Norske Misjonsforbund). Nupen maakte dit keer zijn opmaak bij de betreffende commissie met een totaalontwerp van de kerk. De afmetingen van de betonnen kubus zijn gelijk aan die van het heiligdom van de Tempel van Salomo: 9 x 9 x 9 meter (9 meter is 20 el), zie 1 Koningen 6:20.  

We zien weer dezelfde kleuren terugkomen alsook een boot en laddermotieven. Ook hier delen de ramen het plafond doormidden in de vorm van een driehoek waarvan de punt naar beneden wijst. De kunstenaar plaatste ramen in de hoeken van het vierkante gebouw, des te opmerkelijker daar de hoeken doorgaans bij uitstek stevig en stabiel horen te zijn.  

Hier zijn de hoeken van glas, hetgeen resulteert in een dynamische ruimte die iets tegenstrijdigs heeft, zowel open als dicht, breekbaar als solide, donker en licht. Voor de bisschop van het lutherse bisdom Agder, Olav Skjevesland, is het geheel geladen met een diepe theologische betekenis, daar de afmetingen van de kapel het Oude Testament symboliseren en het licht dat door de ramen valt Christus en het Nieuwe Testament. 

Dit keer bevindt zich geen groot raam achter het altaar, maar een klein vierkant geel raam. Voor de meeste kerkgangers en bezoekers zijn het de kleuren en het licht die het wezen van deze kerk uitmaken, niet zozeer om hun symbolische of theologische betekenis, maar omdat ze een stille serene sfeer scheppen die aanzet tot meditatie. Dit is precies waar Kjell Nupen op uit is. In Ansgar kon hij een ruimte scheppen, waarin de bezoeker letterlijk ondergedompeld wordt dankzij het effect van het licht dat de liturgische ruimte met kleur overgiet. An-Magritt Granli, de predikant van kerk in Geilo, merkte op dat de ruimte de bezoekers optilt in een andere dimensie. Om dit effect te bereiken maakt Nupen geen gebruik van bijbelverhalen of christelijke motieven. Om deze sfeer op te kunnen roepen zoekt hij naar een houding van ‘nederigheid, diep respect en verwondering’ en jaagt hij de stilte na. 

******* 

Dit is een vertaling en bewerking van het artikel ‘Kjell Nupen : “le peintre de lumière” à l'œuvre dans l'église culturelle de Geilo’, dat in 2011 werd gepubliceerd op de Narthex website, zie www.narthex.fr/blogs/chroniques-scandinaves/kjell-nupen-le-peintre-de-lumiere-a-loeuvre-dans-leglise-culturelle-de-geilo. Hier kunt u nog meer foto’s van deze kerken bekijken.  

Kjell Nupen (1955-2014) werd in Kristiansand geboren. Toen hij 13 was, besloot hij kunstenaar te worden. Hij studeerde aan de Nationale Kunstacademie in Oslo en de Staatsacademie in Dusseldorf. Hij brak door als schilder en grafisch kunstenaar toen hij nog relatief jong was en is een bekende hedendaagse Noorse kunstenaar. Nupen stelde tentoon in vele landen en zijn werk werd door allerlei belangrijke kunstinstellingen aangekocht. Hij voerde meerdere publieke opdrachten uit, waarvan het Otterdalpark in Kristiansand uit 1991 het meest bekend is. In de 1970’s was zijn werk maatschappijkritisch. In de 1980’s nam het politieke en agressieve aspect af en werd zijn werk contemplatief. Hij ging landschappen maken en kleur en vorm gingen een bepalende rol spelen. 

Caroline Levisse is een Franse kunsthistorica, die momenteel in Londen woont, waar ze kunstgeschiedenis doceert. Haar proefschrift gaat over kunst en religie in Scandinavië (Art et religion en Scandinavie depuis 1990, Université Paris 8, 2013).

*******

OP DE WEBSITE   NIEUW OP DE WEBSITE   NIEUWS

1. ARTWAY – We plaatsten een blog van Leon van Damme op de website over QR-code van Paul Boer, dat te zien is tijdens de ZomerExpo 2019 van Museum de Fundatie. ‘Europa’ is het centrale thema tijdens de ZomerExpo 2019 van Stichting Artworlds en Museum de Fundatie. ‘Het grote thema voor ons en onze kinderen: wat gaat er met Europa gebeuren?’, aldus directeur van het museum Ralph Keuning. ‘Zorg ervoor dat we met z’n allen beter kunnen nadenken over dat Europa van nu en de toekomst,’ zo luidde de oproep aan kunstenaars om rondom dit thema werk in te sturen. Uit de vele inzendingen koos een vak-, junior- en publieksjury 250 werken, waaronder ook het schilderij QR-code van kunstenaar Paul Boer. Lees meer

2. KUNSTMINNENDE VAKANTIETIPS VOOR NEDERLAND EN BELGIË:

IN NEDERLAND:

Tot 29 september, Vincent van GoghHuis, Markt 26/27, Zundert: Ronald Zuurmond & Jacco Olivier – De schilder op weg. ‘De schilder op weg naar Tarascon’ van Vincent van Gogh, dat vermoedelijk een zelfportret was, spreekt enorm tot de verbeelding. Zo heeft Francis Bacon een reeks werken geïnspireerd op dit in WO II verloren gegane doek. Ronald Zuurmond is eveneens gegrepen door het motief. Niet alleen vanwege de figuur van de wandelende kunstschilder, maar vooral door de symboliek die er van uitstraalt: de kunstenaar als reiziger en zoeker. Ook voor hem geldt dat hij altijd onderweg is en dat juist dat ‘zwerven’ de essentie uitmaakt van het creatieve proces. Speciaal voor de expositie in het Van Gogh Huis vervaardigt Zuurmond diverse collages van ‘De schilder op weg’. Jacco Olivier laat zijn schilderijen letterlijk bewegen. Hij fotografeert het wordingsproces van zijn schilderwerk en verwerkt die beelden tot video-kunst. Zijn animaties vormen zo een reis van een (onder)zoekende schilder. Beide kunstenaars gaan in een duo-tentoonstelling de uitdaging aan hun werk met elkaar in contact te brengen naar aanleiding van het leidende motief van Van Goghs werk. De volledige tentoonstellingsinrichting wordt door hen in samenspraak ontworpen, waarbij ze op elkaars werk reageren en daarbij de confrontatie niet schuwen. http://www.vangoghhuis.com 

Tot 1 september, MRK Uden, Veghelsedijk 25, Uden: De groene Middeleeuwen. Groen is tegenwoordig een toverwoord. Maar in de middeleeuwen dacht men niet alleen groen, men was het zonder het te weten. De natuur als Gods schepping was alom aanwezig in doen en gedachte. Uit fraai geïllustreerde handschriften leren wij hoe destijds tegen planten werd aangekeken en waarvoor kruiden werden toegepast. Een selectie van deze uitzonderlijke handschriften en herbaria vormt de kern van de expositie ‘De Groene Middeleeuwen’. De expositie beperkt zich niet tot de museumzalen. Zij wordt voorgezet in de kruidentuin van het museum. Een uitgebreid activiteitenprogramma slaat een brug tussen de fragiele middeleeuwse handschriften en herbaria, en de naar middeleeuws voorbeeld aangelegde artsenijhof. Excursies naar kloostertuinen in de omgeving worden eveneens aangeboden. De expositie ‘De Groene Middeleeuwen’ werd gemaakt in samenwerking met emeritus hoogleraar kunstgeschiedenis van de Middeleeuwen Claudine Chavannes-Mazel. Zij redigeerde het alom geprezen boek: De Groene Middeleeuwen, dat recent is herdrukt. http://www.museumvoorreligieuzekunst.nl

Tot 1 september, Museum De Fundatie, Blijmarkt 20, Zwolle: Michael Triegel: Discordia concors. In de serene schilderijen van Michael Triegel (1968) zijn christelijke motieven naadloos verweven met mythen en legenden. In thematiek en uitvoering ademen ze de sfeer van de Renaissance. Triegel studeerde van 1990 tot 1995 aan de Hochschule für Grafik und Buchkunst in Leipzig. Deze hogeschool is nauw verbonden aan de Neue Leipzicher Malerschule, een beweging van Duitse kunstenaars na de val van de Berlijnse muur. De leden van deze vereniging werken hoofdzakelijk in eenzelfde vormentaal, maar qua techniek lopen ze ver uiteen. Michael Triegel werkt heel verfijnd. In gemengde technieken schildert hij uiterst verfijnd en weet hij weergaloze stofuitdrukkingen te creëren. http://www.museumdefundatie.nl

Tot 3 augustus, Boerderijgalerie de Osseberg, Singelweg 11, Grijpskerke: Expositie ‘Tot in de Kern’ met ‘Vrouwen in de Bijbel’ van Marc Chagall. Jos de Beer, sculpturen – Marc Chagall, litho’s – Willem Hesseling, beelden in staal – Linda Kierdorff, keramiek – Marja Steinmetz, glaskunst – Axel Veenendaal, schilderijen. Do – za, 14 -17 u. https://www.deosseberg.nl/

Tot 22 september, Museum Catharijneconvent, Lange Nieuwstraat 38, Utrecht: Bij ons in de Biblebelt. Ga deze zomer mee op reis naar de Nederlandse Biblebelt, een gebied waar veel orthodoxe christenen wonen. De Bijbel wordt er vaak letterlijk genomen. Onlangs nog leidde de Nashville-verklaring tot veel commotie. Wie zijn de mensen van de Biblebelt, wat zijn hun dilemma’s en waar komen hun opvattingen vandaan? Ontdek het deel van Nederland waar de ideeën van de jaren zestig weinig vat op hebben gekregen. Nooit eerder kwam u zo dichtbij de belevingswereld van deze orthodox christelijke groep. Di – vr, 10 – 17 u, za, zo, 11 – 17 u. https://www.catharijneconvent.nl/tentoonstellingen/biblebelt/

Tot 21 augustus, kerken van Westernieland, Den Andel, Saaxumhuizen en Eenrum. Monnikenwerk. Vijf woensdag zijn de kerken open van 17 – 20 u voor bezoek. De fietsroute langs de kerken is 15 km lang. In de ruimte van een middeleeuwse kerk werken 9 kunstenaars aan hun monnikenwerk - kunst, die soms raakt aan iets dat groter is dan wij, de stilte, de tijd. http://www.monnikenwerk.nu/

Tot 10 november, Dordrechts Museum, Museumstraat 40, Dordrecht: Beet! – Vissen naar verborgen betekenissen. Deze zomer kun je in het Dordrechts Museum vissen naar verborgen betekenissen want vis is niet altijd wat het lijkt. De tentoonstelling Beet! is een speurtocht naar verschillende, vaak verborgen betekenissen van vis. Bij Jan Steen is een opgehouden haring met twee uien bijvoorbeeld een humoristische verwijzing naar het mannelijk geslachtsdeel. Vis kan een erotische betekenis hebben, maar vis komt ook regelmatig voor in Bijbelse verhalen en is een belangrijk religieus symbool. Voor het eerst laat een tentoonstelling zien hoe sterk vis de Nederlandse kunst en cultuur heeft verrijkt. Van Bruegels De grote vissen eten de kleine tot Eschers Water en Lucht. Steeds weer hebben kunstenaars vissen uitgebeeld en als religieus, erotisch of satirisch symbool gebruikt. Bijbelse verhalen als de Wonderbare visvangst en Jonas in de walvis komen voorbij, maar ook de Hoekse en Kabeljauwse twisten, carnaval en vasten, en talloze spreekwoorden en spotprenten met vis. Di – zo, 11 – 17 u. https://www.dordrechtsmuseum.nl/tentoonstellingen/beet/

Tot 13 september, Grote of Andreaskerk, Markt 2, Hattem: kruisweg van Sjef Hutschemakers. Er worden 15 afbeeldingen vertoond van de kruisweg in de St. Pieter Beneden te Maastricht. Voor verschillende Limburgse kerken heeft Sjef Hutschemakers een kruisweg geschilderd. De kruisweg van Sjef Hutschemakers wijkt enigszins af van de klassieke kruisweg. Sjef heeft gekozen voor een volgorde die nauwer aansluit bij de bijbelse gebeurtenissen. Ma – vr, 14 – 17 u, za, 13 – 16 u. De kerk is gesloten tijdens bruiloften en begrafenissen en andere onvoorziene omstandigheden.  

Tot 28 juli, Grote of St.-Bavokerk, Grote Markt 22, Haarlem: Engelen. Een tentoonstelling van werk van Ela Venbroek. Marinus van den Berg beveelt de expositie van harte aan en schreef een gedicht bij ‘De engel van de toekomst’. Ela Venbroek deed de inspiratie voor haar grote en kleine engelen op tijdens haar zoektocht naar de kern van de eenvoud die haar jeugd en opleiding in Polen karakteriseerde. In het gekloofde hout vond zij voor het eerst in haar loopbaan de ware aard van de tijd terug. De jaarringen symboliseren voor haar het machtige maar langzame verglijden van de jaren. Elke engel die zij maakt of liever laat maken door haar ogen heeft een individueel karakter, een eigen naam en vooral een eigen verhaal. Zij laat het ruwe hout voor zichzelf spreken en weet met een enkele toevoeging en een voorzichtige bewerking haar beeldhouwwerk tot leven te wekken. Ma – za, 17 – 17 u, zo, 12 – 16 u.  https://www.bavo.nl/nieuws/ela-venbroek-exposeert-engelen-in-de-bavo/

IN BELGIË:

Tot 15 augustus, Het Gasthuis, Elisabethlaan 103, Aarschot: Maquettes van kerken van architect Marc Dessauvage. Vele andere activiteiten rond kerken. https://www.hetgasthuis.be/voorstelling/2157/kerkententoonstelling

Tot 3 november, Parcum, Abdij van Park 7, Leuven: This is not a collection. Een bewegend Jezuskindje, geestelijke medicijnen en liturgisch speelgoed. Deze zomer biedt PARCUM een frisse en eigentijdse kijk op het veelzijdig religieus erfgoed van Vlaanderen. This is not a collection brengt topstukken, bijzondere objecten en alledaags erfgoed uit de eigen collectie samen, in dialoog met werk van hedendaagse kunstenaars Guillaume Bijl, David Claerbout, Berlinde De Bruyckere en Ria Pacquée. Di – zo, 10 – 17 u. https://www.parcum.be/this-is-not-a-collection

Voor meer tentoonstellingen, lezingen, kunstvespers, conferenties enz. in Nederland, België, Europa en elders in de wereld, klik hier

ArtWay is een website met materiaal voor kerken en individuen die kunst en geloof met elkaar willen verbinden.

ARTWAY: OPENING EYES, HEARTS AND MINDS


Andere recente meditaties:
- juli 2019: Alphons van Leeuwen: Geloof, hoop en liefde
- juni 2019: Lika Tov: Psalm 139
- juni 2019: Jelle Steendam: Het Bilts Hoogkruis
- juni 2019: Henrie Vogel: Dissolving Views

Voor meer beeldmeditaties, klik onder Kunstenaars