ArtWay

Wij moeten onze verbeelding niet alleen inschakelen bij het maken van kunst, maar ook bij het kijken naar kunst. Marleen Hengelaar

P. della Francesca: Hertog en hertogin van Urbino

ArtWay beeldmeditatie 11 augustus 2019

www.artway.eu

Piero della Francesca: De hertog en hertogin van Urbino

De deugden van Montefeltro en Battista

door Gertjan Schutte

De Uffizi in Florence herbergt vele schatten. Onder de bekendste werken zijn niet alleen Michelangelo’s Tondo en Botticelli’s Primavera, maar ook Piero della Francesca’s tweeluik van Federico da Montefeltro en zijn vrouw Battista Sforza, het doppio ritratto. Montefeltro was een succesvolle warlord, die zichzelf samen met zijn vrouw liet afbeelden als een succesvol en deugdzaam koppel. Hier wil ik nader ingaan op de deugden die op dit tweeluik uitgebeeld worden en het zelfbeeld dat daarmee tot uitdrukking wordt gebracht.

In de vijftiende eeuw bestond Italië uit een tamelijk rommelige verzameling stadsstaten die elkaar regelmatige bevochten, zonder dat daarbij een partij voor langere tijd de overhand had. Via kleine oorlogen en huwelijkspolitiek probeerde elke staat, vaak geleid door een familie, haar invloed te vergroten. Ook de pausen deden hieraan mee. Zij lieten hun ‘neven’ kardinaal worden en hun ‘nichten’ trouwen met andere partijen, terwijl pauselijke legers meevochten om de macht. Zo was Erasmus, de christelijke moralist en humanist uit Rotterdam, een geschokte getuige van de aanval op Bologna door de pauselijke legers, aangevoerd door paus Julius II zelf.

Dit soort oorlogvoering was een kleinschalig en strategisch steekspel met beroepssoldaten en hun leiders, de zogenaamde condottieri, als spelers. Deze oorlogen boden daarom een carrièreperspectief voor slimme en geharde mannen. Als illegitieme zoon van ofwel de graaf van Urbino of condottiero Bernardino Ubaldini begon Federico als tiener aan zijn carrière als soldaat. Hij vocht voor de Sforza familie uit Milaan, voor de de’ Medici’s uit Florence en ook de paus, altijd met zijn oog op zijn eigen belang. Hij was daarin buitengewoon succesvol en werd ook bekroond door de paus, die hem benoemde tot hertog van Urbino in 1474.

De andere kant van Montefeltro’s persoonlijkheid bestond uit zijn aandacht voor cultuur. Hij bouwde een uitgebreide bibliotheek op, die door een latere paus naar het Vaticaan gebracht werd. Ook bond hij kunstenaars en schrijvers aan zijn hof met opdrachten.

Het culturele succes en militaire succes van Montefeltro is met veel mythes omgeven. Dit was een bewuste strategie van de hertog zelf. Tijdens zijn leven besteedde hij veel aandacht aan het creëren van een bepaald persona. Het is niet het doel hier mythe en werkelijkheid van elkaar te scheiden, maar dit zelfbeeld nader te bekijken.

Het dubbelportret dat Piero della Francesca rond 1465 in opdracht van Federico maakte, presenteert een interessant beeld. Op de voorzijde van het tweeluik staan Montefeltro en zijn vrouw van de zijkant afgebeeld, hun gezichten naar elkaar toe gericht. Hun gezichten zijn geplaatst tegen de bergen, rivieren en verdedigingswerken van midden-Italië, het landschap dat Federico bevochten had op zijn vijanden en ook deels beheerste.

Federico en zijn vrouw Battista tonen geen emoties. Er is geen spoor van bezorgdheid, angst of overdreven trots te vinden. In plaats daarvan toont Della Francesca hen als heersers met een haast stoïcijnse zelfbeheersing, die vol zelfvertrouwen een eigen leefwereld wil en ook kan vormgeven. Het landschap op het schilderij is dan ook geen ‘landscape of the heart’, een fictieve innerlijke wereld. Federico en Battista beheersen zichzelf en het land van Midden-Italië.

De uitbeelding van Federico en Battista toont kracht, moed en vooral veel zelfvertrouwen. Maar waar is die op gebaseerd? De achterzijde van de diptiek geeft daarop een antwoord. De achterzijde toont hoe het stel elkaar door een woest berglandschap tegemoet rijdt op twee praalwagens. Federico, aan de linkerkant, zit achterop de wagen. De figuur achter hem stelt de overwinning voor, terwijl de vier figuren die voorop de wagen zitten vier deugden representeren.

Dit zijn de vier kardinale deugden. Prudentia staat voor het vermogen op het juiste moment het goede te doen in de juiste mate ofwel voor verstandigheid en wijsheid. Fortitudo verwijst naar het vermogen vol te houden onder zware omstandigheden, dus naar kracht en standvastigheid. Rechtvaardigheid staat voor het goede en rechtvaardige handelen. Temperantia staat voor het juiste midden, voor gematigdheid in handel en gemoedstoestand.

Ook Battista is vergezeld door vier deugden. Allereerst zijn dit de deugden geloof, hoop en liefde. Dat Battista deze deugden hooghoudt, wordt bevestigd door het gebedenboek dat zij vasthoudt. De vierde deugd is pudicitia, die verwijst naar de kuisheid van Battista.

Enerzijds zijn de kardinale deugden mannelijk en de andere deugden vrouwelijk, anderzijds vormen man en vrouw een eenheid. Kracht en oordeelsvermogen zijn mannelijk, terwijl de eerbaarheid en de aandacht voor God beschouwd worden als vrouwelijk. Deze verdeling is complementair; man en vrouw vullen elkaar aan. Samen maken zij het enorme militaire en culturele succes van Montefeltro mogelijk.

*******

Piero della Francesca: De hertog en hertogin van Urbino, 1465-1472, tempera, 47 cm × 66 cm. Uffizi, Florence.

Piero della Francesca was een schilder en wiskundige die met zijn schilderijen bijdroeg aan de Renaissance van de schilderkunst, niet in de laatste plaats door zijn gebruik van perspectief. Hij is bekend vanwege zijn portretten van machthebbers en zijn religieuze schilderijen en fresco’s, bijvoorbeeld zijn Christus-cyclus in de Sint-Franciscuskerk in Arezzo.

Gertjan Schutte is historicus en werkt bij het European University Institute in Florence. Zijn belangstelling gaat uit naar het snijvlak van geschiedenis, religie, kunst en filosofie.

*******

EEN AANTAL ACTUELE EXPOSITIES

1. ELBURG – Zandverhalen in Elburg omvat drie grote hallen en is in 2018 geopend. Er worden pakweg 150 levensgrote sculpturen getoond, over bootvluchtelingen, de kerkgeschiedenis, de christelijke cultuurgeschiedenis en de Bijbel. Aad Peters is het creatieve brein achter de zandsculpturen. As bedenker van de succesvolle VerhalenArk en vele andere projecten is hij geen onbekende in de christelijke en culturele wereld. De sculpturen zijn gerealiseerd door kunstenaars uit Oost-Europa, de wereldtop van zandkunstenaars. Goedkoop vermaak is het niet, daarvoor is de ethische boodschap te sterk. Ook kiezen de vormgevers geen partij tussen de kerken. De bijbelverhalen zijn met respect voor de Bijbel en op originele en kunstzinnige wijze uitgebeeld. Wie de haven van Elburg opzoekt, ziet aan de noordkade de 'Zandverhalen'. De expositie is zeven dagen open, van 10 uur 's ochtends tot 8 acht uur 's avonds. Voor €16,50 mag een volwassene naar binnen; kinderen krijgen korting. Lees meer

2. NEERIJNEN - 17 augustus – 8 september, Stroomhuis Neerijnen, Van Pallandtweg 1, Neerijnen: Zeeuws Licht, Stoer Vee. Expositie met werk van Catrien van Amstel, Hetty de Wette en Leo van den Bos. Opening op 17 augustus om 15 u. Leo van den Bos vertelt over zijn beeld "De Drie Paarden" voor het gemeentehuis te Geldermalsen. Hetty de Wette vertelt over het bijzondere van het schilderen op lokatie. Di – zo, 11 – 17 u. https://www.stroomhuisneerijnen.nl/11-exposities/803-201908-17-aug-t-m-8-sep-expositie-hetty-de-wette-catrien-van-amstel-en-leo-van-den-bos-zeeuws-licht-stoer-vee.html

3. FRIESLAND - 6 juli – 14 september, Friesland: Tsjerkepaad. Het Friese landschap wordt gekenmerkt door de vele kerken, vaak van monumentaal karakter. Soms hangt er een bordje: de sleutel is af te halen bij…… maar helaas is vaker nog de deur gewoon op slot. Dit is erg jammer want vaak is het kerkinterieur de moeite van het bekijken waard. In 2004 is op initiatief van de Raad van Kerken Friesland gestart met het openstellen van een 25-tal kerken in de zomermaanden op de zaterdagmiddag. Dit is uitgegroeid tot de openstelling van meer dan 250 kerken in geheel Friesland (incl. de Friese Wadden-eilanden).  De meeste deelnemende kerken zijn in de zomermaanden wekelijks op de zaterdagmiddag geopend, andere minder vaak. Vrijwilligers staan klaar om als gastheer of gastvrouw iets over de geschiedenis van de kerk te vertellen en er is veelal zelfs koffie of thee. Als extra worden er vaak activiteiten georganiseerd zoals exposities, concerten of speciale fiets- en wandelroutes. Maar de kerken of kerkjes kunnen u ook uitnodigen tot rust en bezinning. De deelnemende kerken zijn te herkennen aan de speciale Tsjerkepaadvlag (zie logo rechts boven). Bij de deelnemende kerken en een aantal VVV-kantoren zijn speciale gidsen verkrijgbaar met daarin een foto van de kerk en een korte beschrijving van de kerk. 13.30 – 17 u, tenzij anders vermeld. http://www.tsjerkepaad.nl/CMSH4D/forms/Gids_2019_Overzichtkaarten_Definitief_1560868166.pdf of www.tsjerkepad.nl

4. GRONINGEN - 7 juni – 29 september, Folkingestraat synagoge, Folkingestraat 60, Groningen: ‘50x Israëls: het succes in fotogravures’. De 50 bekendste werken van Jozef Israëls (1824-1911) zijn in de komende zomermaanden te zien in Synagoge Groningen. De 115 jaar oude reproducties (fotogravures) van Israëls’ mooiste schilderijen komen uit het privébezit van de in Groningen geboren schilder. In de expositie is ook aandacht voor zijn Joods-Groninger roots, de emancipatiestrijd in zijn tijd en de achtergronden van zijn immense succes. In 1904 ontving Jozef Israëls ter gelegenheid van zijn 80e verjaardag een map met fotogravures van zijn eigen werken. Israëls heeft de map met gravures dus nog zelf in zijn handen gehouden. Nu, 115 jaar, later wordt dezelfde map met fotogravures in Israëls’ geboortestad Groningen tentoongesteld tijdens de expositie ‘50x Israëls: het succes in fotogravures’. Di – vr en zo, 13 – 17 u. https://www.synagogegroningen.nl/activiteiten

5. BOLSWARD - 1 mei – 29 augustus, Martinikerk, Groot Kerkhof 4, Bolsward: Expositie Een vrije geest ziet meer vogels. Voor middeleeuwse geleerden was het duidelijk: vogels zingen om God te loven met hun lied. Men beschouwde de vogels de bemiddelaars tussen de aarde en de hemel. Vogels vertegenwoordigen lichtheid en vrijheid, waarden die diep in de ziel resoneren. Engelen werden niet voor niets met vleugels afgebeeld. Met dit gegeven zijn verschillende kunstenaars uitgenodigd om aan deze tentoonstelling deel te nemen. Te zien zijn schilderijen, foto en film, tekeningen, grafiek, sculpturen en keramiek. Ma, 14 – 17 u, di – za, 11 – 17 u. https://www.roosvantudor.nl/martinikerk.html

ARTWAY: OPENING EYES, HEARTS AND MINDS


Andere recente meditaties:
- augustus 2019: Jan die Wael: Drie ladders
- augustus 2019: Jan Pieter Foppen: La courbe d’or 2
- augustus 2019: Erica Grimm: Lifeboat
- juli 2019: Paul Cézanne: Stilleven met open la

Voor meer beeldmeditaties, klik onder Kunstenaars