ArtWay

Wij moeten onze verbeelding niet alleen inschakelen bij het maken van kunst, maar ook bij het kijken naar kunst. Marleen Hengelaar

Adhémar Vandroemme: De lijdende Christus

Adhémar Vandroemme: De lijdende Christus

door Koos van Noppen

‘Afgrijslik schoon’ – een toerist wist in een tweet De lijdende Christus raak te typeren. Het smeedijzeren kunstwerk van de Vlaming Adhémar Vandroemme (1917-2009) heeft sinds Goede Vrijdag 2018 een vaste plaats in de kathedraal van Ieper.

Toen ik het dit voorjaar voor het eerst zag, stond ik als aan de grond genageld. Het doet bijna pijn aan je ogen, toch blijf je kijken naar die uitgemergelde gestalte. Een knokig geraamte, meer dan menshoog, twee meter twintig, vel over been. Blootsvoets, met doornenkroon, korte koningsstaf en lendendoek. Een van pijn vertrokken gelaat, boven een kromgebogen tenger lichaam.

Opeens zie ik in alle scherpte het beeld voor me van de bijbeltekst die in mijn jeugd in mijn geheugen is geplant. Hij had geen gedaante noch heerlijkheid; als wij Hem aanzagen, zo was er geen gestalte, dat wij Hem zouden begeerd hebben…. Iemand voor wie men het gezicht verbergt (Jesaja 53).

Dit is degene over wie de alt in The Messiah zingt ‘He was despised, and rejected of men.’ Het verhaal gaat dat Händel de aria niet met droge ogen kon opschrijven. Maar de schoonheid van die muziek benevelt je voorstellingsvermogen en helpt niet bepaald om dichterbij de huiveringwekkende realiteit te komen die wordt bezongen.

‘Is dat, is dat mijn Koning?’ vraagt een 19de-eeuwse lieddichter. De Man van Smarten zit als Job op de mestvaalt. Verder geen mens te zien. Ook geen kruis trouwens. ‘Weerloos heeft Hij heel zijn leven / zich aan anderen gegeven / Weergaloos is Hij alleen’ (586, Liedboek 2013).

Kijk naar de details. De polsen zijn losjes geketend. Het zijn geen boeien, de kleine schakels doen eerder denken aan een ketting, waarmee soms een valse hond wordt aangelegd. Gebiologeerd staar ik naar zijn de grote blote voeten. Ze hebben al een hele lijdensweg afgelegd en zijn niet ongeschonden, maar toch minder getekend dan de rest van het lichaam. Je zou er een vastberadenheid in kunnen zien om de Via Dolorosa tot het einde toe te af te leggen. Maar verder overheerst de gelatenheid van een eenzaam mens. Verstomd. Een lam op weg naar de slachtbank.

Christus die tijdens zijn lijdensweg gaat zitten, is een episode die niet expliciet in de evangeliën is vermeld. Volksdevotie, wordt gezegd. Ergens op zijn kruisweg zou hij plaats hebben genomen op een steen. ‘O lieve heere hoe jammerlyck sadt gy opten kouden steen, beevender van grote koude ende pynen’, schrijft de 14de-eeuwse Ludolf van Sachsen, lees ik op www.christusopdekoudesteen.com. De steen zou in Jeruzalem tot op de dag van vandaag bekend zijn en zich bevinden in de Sancta Maria de Spasmo.

Het motief ‘Christus op de koude steen’ deed vooral opgang in de late middeleeuwen. Waarschijnlijk onder invloed van de Moderne Devotie, de beweging van Geert Grote en de geschriften van Thomas à Kempis. ‘Het beeld [motief] werd niet verboden door het Concilie van Trente in de 16de eeuw, wat opmerkelijk was in een tijd dat allerlei devoties, heiligen en afbeeldingen als onacceptabel werden bestempeld. En het blijft aanspreken, tot op de dag van vandaag,’ aldus de tekst op de website waar een groot aantal soortgelijke beelden is bijeengebracht.

Het kunstwerk dat in de kathedraal de titel ‘De lijdende Christus’ heeft meegekregen, had aanvankelijk de naam ‘Ecce Homo’. In 1962 won Vandroemme er een regionale prijs mee. ‘Vandroemme weet met doorgaans eenvoudige middelen een geweldig suggestievermogen te ontwikkelen,’ oordeelde de jury. ‘Het expressionisme is hem helemaal niet voorbijgestreefd.’

Het beeld heeft jarenlang een plaats gehad in de kapel van het Vrije Technische Instituut, een school in Ieper. De huidige deken van Ieper, Ronald Hemeryck, was daar priester-leraar, later directeur. Op zijn initiatief heeft het werk zijn huidige plaats in de kathedraal. ‘Het lijden en de pijn druipen ervan af,’ mailt hij. ‘De treurnis. De voorstelling in blik en zwart trekt mij aan.’ Vandroemme heeft de voorstelling ook diverse keren geschilderd. Eén van die werken hangt ook in de kathedraal; het dateert uit 1965.

Voor mij, toevallige passant in Ieper, is de beeltenis nauwelijks los te zien van de context. In dit West-Vlaamse stadje en de ommelanden telt men de doden van de Eerste Wereldoorlog bij tienduizenden. Onder hen veel jonge onervaren Duitse vrijwilligers – men spreekt daarom wel over de ‘Kindermoord van Ieper’. Maar ook de geallieerden kenden grote verliezen. ‘Het arme Ieper werd eerst met de grond gelijkgemaakt en zag zijn naam vervolgens wortelschieten in het internationale woord voor mosterdgas, yperiet (het klinkt als een jammerklacht: Yperiet! Yperiet!) uit een dantesk hiernamaals, alleen viel de Hel van Dante in zoverre te prefereren boven het IJzerfront dat er ten minste geen toxische bommen ontploften,’ schreef Benno Barnard in een reisverslag.

In de hele regio vielen tijdens WO I naar schatting meer dan een half miljoen slachtoffers.

Waren dat slechts ‘holle vaten waar de wereldgeschiedenis doorheen spoelt’ (Etty Hillesum)? In welke woorden laat zulk bloedvergieten zich nog uitdrukken? De dodentallen gaan elk voorstellingsvermogen te boven. Aan beide zijden van het front aanbaden ze dezelfde God. Maar waar was hij? Wie stelt hier niet de vraag naar zijn aanwezigheid? Of hebben zoveel duistere machten hier de overhand gekregen dat niemand die vraag meer stelt? Ook in deze zee verzinken mijn gedachten.

Op steenworp afstand van de kathedraal met het Christusbeeld, aan de andere kant van de Grote Markt, bevindt zich de Menenpoort, een reusachtig marmeren bouwwerk dat qua vormgeving veel weg heeft van een Arc de Triomphe. Hier lijkt de dood te zegevieren: het is een ‘gemeenschappelijk graf van onbegraven soldaten’, meer dan 50.000. Alle namen in de wanden gebeiteld, naar rang en bataljon; ze staan in kaarsrechte rijen, zoals eens op het appèl. Gesneuveld in een uitzichtloze loopgravenoorlog.

Bij die kolossale stadspoort worden sinds eind jaren twintig van de vorige eeuw tot op de dag van vandaag elke avond de gevallenen herdacht. Over een jaar of tien zal die traditie wel uitsterven, samen met degenen die nog een herinnering hebben aan de donkere periode in de geschiedenis, schreef Geert Mak begin deze eeuw. Maar in mei 2019 ben ik op een willekeurige vrijdagavond tussen minstens vijfhonderd (!) bezoekers, jongeren en ouderen, getuige van de kranslegging. Roerloos luistert de menigte naar de ijle klanken van de Last Post. Het verkeer is lamgelegd. Alles staat stil bij waar geen woorden voor zijn.

Dáárom staat dit gitzwarte ongepolijste beeld van de lijdende Christus hier in Ieper zo op z’n plek. Want waar zulk onvoorstelbaar leed wordt herdacht, is de gedachtenis aan deze Ene een baken van troost. Op hem werd alle last gelegd, hij kent het gewicht ‘van wat liefde dragen kan’ (L  ied 586). Voorwaar, onze ziekten heeft Hij op zich genomen, ons leed heeft Hij gedragen. Wij hielden Hem echter voor een geplaagde, door God geslagen en verdrukt. Maar Hij is om onze overtredingen verwond, om onze ongerechtigheden verbrijzeld. De straf die ons de vrede aanbrengt was op Hem, en door zijn striemen is ons genezing geworden (Jesaja 53:4 en 5).

Deze regels zal ik niet meer kunnen horen of lezen zonder dit beeld op mijn netvlies te krijgen. Het helpt me om dieper door te dringen in het mysterie van de plaatsvervanging.

Thuis lees ik een gedicht van Anton van Duinkerken.

Schrikwekkend, naar de grond gebogen, wreed van dorens
omstrikte hoofd, wat is uw gruwbare aanblik zoet!
Belopen ogen, kaak, bedropen van zwart bloed,
lippen en mond, bespuugd en vuil, hoe tot bekorens,

​Hoe tot verrukkens toe treft gij ’t ontzet gemoed!
Wat wordt de wereld aan uw voet dan iets verlorens
waarvoor de beste zelfs zijn best al niet meer doet
na zó veel marteling en zó veel vreugdesmorens?

​Gij waart hun aller God, voor ieder hunner goed.
Zij hebben niet gewild, dat Gij zó goed zoudt wezen.

​Gij hebt hen met uw vlees ter eeuwigheid gevoed.
Zij wierpen ’t van zich af. – En ik was onder dezen.

 

Mijn God, vergeef het mij en laat mij door uw bloed,
laat àllen door uw bloed tot eeuwigheid genezen.

*******

Adhémar Vandroemme is geboren in 1917 in Watou. Hij was jarenlang onderwijzer op een lagere school en ontwikkelde daarnaast zijn kunstenaarstalent. Hij was autodidact en ontpopte zich als schilder, aquarellist en kunstsmid. Hij had een veelzijdige interesse. Zo publiceerde hij een tekenmethode voor het basisonderwijs, maar ook een lijst met dialectwoorden uit de streek. De naam Vandroemme is ook verbonden aan de ‘Kattenstoet’ een groots opgezet evenement dat in Ieper voor het eerst werd opgevoerd in de jaren ’50 van de vorige eeuw en dat doet denken aan een bloemencorso of een carnavalsoptocht, waarbij reusachtige nagebouwde katten op karren door de stad worden gereden. Honderden figuranten in de optocht dragen kattenmaskers.

Adhémar Vandroemme was zijn leven lang rooms-katholiek, qua overtuiging, niet als kerkganger. Hij had een privé-lespraktijk voor amateurkunstenaars en na zijn vroege pensionering, op 53-jarige leeftijd, werd hij docent aan de kunstacademie in Ieper. Hij was oprichter van de kunstkring Hoppeland en de kunstacademie in Poperinge. Op verscheidene plaatsen in het Vlaamse land staan beelden van hem in de openbare ruimte, zoals ‘’t Manneke uit de Mane’ op de markt in Diksmuide, het Bierbrouwersmonument in Watou, en Tybaert, de gelaarse kat, in het gemeentehuis van Ieper. Ook in Nederland staat een werk van hem, een smeedijzeren haan, in Boxtel.

Een totaal ander aspect van zijn rijkgevulde leven was het pendelen, het wichelroedelopen, uitsluitend voor het zoeken naar wateraders, het aanboren van waterputten en het afzoeken van woningen naar aardstralen. Adhémar was daar zeer bedreven in, ook in het geneeskundig pendelen, maar na felle reacties uit medische kring stopte hij daar resoluut mee. Adhémar werd in 1985 de grondlegger van de Vrije Academie voor Radiësthesie, die sinds enkele jaren ook in Nederland een afdeling heeft, in Nistelrode.

*****

Koos van Noppen is freelance journalist. Hij is parttime werkzaam als hoofd communicatie van de missionaire organisatie IZB.

De Sint-Maartenskathedraal van Ieper, pal achter de Lakenhal in het centrum, is dagelijks gratis te gezoeken.


Meer:

31 juli 2019 / De Biblebelt in het Catharijneconvent

door Ineke de Jong

De werken van de hedendaagse refokunstenaars vormen wat mij betreft het hart van de tentoonstelling. Zij vertalen de refobelevingswereld in beelden.

Lees meer...


02 juli 2019 / QR-code van Paul Boer bij de Fundatie

Door deze unieke grafische afdruk te scannen wordt het kunstwerk zichtbaar. De code dient namelijk als een poort naar zijn kunstwerk, terwijl het kunstwerk op zijn beurt ook een poort is.

Lees meer...


08 juni 2019 / Moderne kunst met christelijke thematiek

Wessel Stoker over zijn nieuwe boek

Kunst met christelijke thema’s staat ten dienste van de spiritualiteit van mensen binnen en buiten de kerk. 

Lees meer...


29 mei 2019 / Moderne kunst met christelijke thema’s

Wessel Stoker over zijn nieuwe boek

Kunst met christelijke thema’s staat ten dienste van de spiritualiteit van mensen binnen en buiten de kerk. 

Lees meer...


03 mei 2019 / Kunst als onderdeel van de theologiestudie

Niet alleen christelijke kunst is voor de theologieopleiding belangrijk. Ook wereldse kunst is belangrijk omdat je je als theoloog altijd verhoudt tot de samenleving waarin je je bevindt.

Lees meer...


27 april 2019 / Het beeld na de beeldenstorm

door Jacolien Wubs

Er is zoiets als een vroege protestantse beeldcultuur. Na de Beeldenstorm en Reformatie werd gezocht naar nieuwe manieren om de kerkruimte in te richten en te verfraaien.

Lees meer...


13 maart 2019 / Art Stations of the Cross

Eigentijdse KUNSTPELGRIMAGE in Amsterdam 6 maart - 22 april

Wij hopen dat u als een pelgrim op pad wilt gaan, op zoek naar medemenselijkheid en compassie, op zoek naar meer, naar meer liefde en meer God.  

Lees meer...


08 januari 2019 / Werk, Bid & Bewonder

De Mythe Voorbij: Over kunst en calvinisme in het Dordrechts Museum

door Lieke Wijnia

Lees meer...


01 december 2018 / ArtWay nieuwsbrief

ArtWay heeft bijzondere plannen voor 2019!

Na Londen, Washington en New York is nu Amsterdam in beeld voor een toonaangevende kunsttentoonstelling met de titel Art Stations of the Cross.

Lees meer...


11 oktober 2018 / The Turn Club

door Grady van den Bosch

Het is bijzonder inspirerend om kunstenaars van allerlei slag te ontmoeten, die net als jij idealen hebben voor een betere samenleving.

Lees meer...


13 september 2018 / Kunstenaarsechtpaar Berry en Janny Brugman

door Jan van der Kolk

Om goed te kunnen werken, wilden ze met rust gelaten worden. Het gevoel van onafhankelijkheid gaf hun rust en vrijheid. 

Lees meer...


09 augustus 2018 / Portret Florence de Werquignoeul

door Koenraad De Wolf

Dit portret vertelt het (vergeten) verhaal van de Contrareformatie en de heropbloei van het kloosterleven in de Zuidelijk Nederlanden.

Lees meer...


13 juli 2018 / Neo Rauch in Zwolle

door Marieke Herweijer

Juist door de confrontatie met de absurdistische kant van het leven intrigeert het werk van Neo Rauch.

Lees meer...


17 mei 2018 / Toespraak van Herwi Rikhof

bij de presentatie van zijn nieuwe boek over de Cenakelkerk van de Heilig Landstichting

‘Ik heb deze kerk leren waarderen als een echte kerk.’ 

Lees meer...


23 april 2018 / Lodewijk Schelfhout. Nederlands eerste kubist

door Lisette Almering-Strik

Het is lastig om Lodewijk Schelfhout te plaatsen binnen de Nederlandse kunsthistorie. 

Lees meer...


04 april 2018 / Blog van Rikko Voorberg

Blog over de kunst van het oefenen

'Nou,' zei hij, 'ga maar doen wat jij moet doen, daar valt vanzelf een vorm omheen.'

Lees meer...


15 maart 2018 / Bijbelse vrouwen als aartsmoeders

door Wim Eikelboom

De Zwolse beeldhouwer Thijs Kwakernaak maakte tien houten beelden van vrouwen uit de Bijbel. Stuk voor stuk beelden met een sterk karakter.

Lees meer...


23 februari 2018 / Creativiteit en kijken met het hart

door Gottfrid van Eck

Als we volwassen worden, zullen we hopelijk ontvankelijk blijven voor het wonder van het leven en ruimte blijven scheppen voor het niet-zichtbare. 

Lees meer...


30 januari 2018 / Adri Geelhoed over liturgische kleden

Liturgische kleden geven kleur aan het kerkelijk jaar en herinneren de kerkganger daaraan, net zoals de gezangen die gezongen worden. 

Lees meer...


01 januari 2018 / Recensie Oog in Oog van Kick Bras

door Marieke Herweijer

Kick Bras schrijft over meditatie, spiritualiteit en mystiek. In dit boek focust hij op de christelijke mystiek en hoe die terugkomt in de beeldende kunst. 

Lees meer...


06 december 2017 / ArtWay Nieuwsbrief December 2017

Wim Eikelboom, voorzitter van ArtWay, praat u bij over het reilen en zeilen van ArtWay in het afgelopen jaar.

Lees meer...


14 november 2017 / Nieuwe maatschappelijke spiritualiteit in de kerk

Zoals in andere steden krijgt ook in Zwolle het kerkgebouw een andere betekenis. De oude kerk in het centrum is hier omgedoopt tot ‘Het Academiehuis, de Grote Kerk Zwolle’.

Lees meer...


24 oktober 2017 / René van Tol over film Opstanding van het lichaam

De kunst van nu neigt naar het conceptuele. Deze neiging heeft tot gevolg dat de kunstenaars steeds meer het weerbarstige van de fysieke werkelijkheid gaan mijden. 

Lees meer...


04 oktober 2017 / Een beeldroman van Liesbeth Labeur

Dit boek laat de verwarring en de geloofsvragen zien van een slachtoffer van incest in een reformatorisch milieu, die het geheim van misbruik met zich meedraagt.

Lees meer...


08 september 2017 / Janpeter Muilwijk over Om Mattia en zelfdoding

Dood. Deze tentoonstelling is er om Mattia, Julia Mattia. Haar naam betekent Jeugdig, Geschenk van God. Zij stierf op 1 oktober 2015 door zelfdoding na een intens leven van begaafdheid, liefde en ziekte. 

Lees meer...


23 augustus 2017 / Het goede, het ware en het schone

Goedheid, waarheid en schoonheid behoren tot Gods esthetische normen. Een christelijke benadering van kunst staat dus tegenover de postmoderne aanname dat er geen absolute waarden zijn.

Lees meer...


04 juli 2017 / Fons Litjens: Een halve kerk voor Halfweg

Wie nu de kerk van Halfweg binnenkomt wordt overdonderd door een achterwand, die het zonlicht filtert en de ruimte vult met een warm en geel licht. Het hele raam is gevuld met mensen.

Lees meer...


24 juni 2017 / Heilige beelden en gehoorzame ogen

Stil worden bij een beeld van Christus herinnert mij eraan wiens beelddrager ik ben. Dit neem ik mee gedurende de dag als andere beelden mij iets anders proberen te vertellen.

Lees meer...


02 juni 2017 / Pelgrimeren in Groningen

Onlangs is de Stichting Pelgrimeren In Groningen van start gegaan met 2300 km pelgrimsroutes in de provincie Groningen. Alle middeleeuwse kerken en oude kloosterterreinen zijn in de routes opgenomen.

Lees meer...


04 april 2017 / MMC Schobbe in de W. de Zwijgerkerk, Amsterdam

Kunst in dienst van de kerk, de kerk in dienst van de kunst

door Marleen Hengelaar-Rookmaaker

Lees meer...


07 maart 2017 / Maatschappelijk betrokken kunst

Een discussieopener door Adrienne Dengerink Chaplin

Sommige kunstenaars hebben vanwege hun groeiende ontevredenheid met de kunstwereld de overstap gemaakt naar de geëngageerde kunst. 

Lees meer...


01 februari 2017 / De zeven werken van barmhartigheid

Het jaar van barmhartigheid is alweer voorbij, maar het is en blijft een belangrijk thema. Hoe dachten onze middeleeuwse voorouders hierover? Dit veelluik van de Meester van Alkmaar laat het ons zien.

Lees meer...


03 januari 2017 / Aniko Ouweneel over christelijke kunst

De kunstenaar daagt ons uit en moedigt ons aan om te zoeken naar de bron van onze adem, van wat ons leven de moeite waard maakt en van ons verlangen naar een verlossende harmonie.

Lees meer...


09 december 2016 / Nieuwsbrief ArtWay december 2016

Like an imitation of a good thing past, these days of darkness surely will not last. Jesus was here and he is coming again, to lead us to the festival of friends.

Lees meer...


01 november 2016 / Ally Gordon over religie in de hedendaagse kunst

Laten we een wandeling maken langs een paar musea in Londen. Tijdens deze wandeling wil ik de plaats van religie in de hedendaagse kunst overdenken.

Lees meer...


30 september 2016 / Janna Beek over kunst in psychotherapie

Stel u voor dat u naar een schilderij of beeldhouwwerk kijkt. Dit werk roept ‘iets’ in u op. ‘Iets’ in uw binnenwereld, waar u zich nog niet bewust van bent, is geraakt. ‘Iets’ dat wacht op herkenning. 

Lees meer...


01 september 2016 / H.R. Rookmaaker: Spreekt kunst vanzelf?

Kunst is noch slechts een middel tot een doel, noch een religie, noch een activiteit voor een klein groepje uitverkorenen, noch een puur wereldse bezigheid. Geen van deze opvattingen over kunst doet recht aan de creativiteit waarmee God de mens heeft uitgerust. 

Lees meer...


29 juli 2016 / Joost de Wal over Verspijkerd en verzaagd

Veel heiligen- en devotiebeelden, vaak van gips, werden door de pastoors aan de straat gezet. En vervolgens…, vervolgens vinden we ze terug in de hedendaagse kunst. Wat doen ze daar? Betekenen ze nog iets?

Lees meer...


30 juni 2016 / Wessel Stoker over hedendaagse religieuze kunst

Mijn vraag bij de prachtige tentoonstelling The Problem of God is of de curator Isabelle Malz in de catalogus aan de kijker wel een adequate uitleg geeft van kunst als religieuze kunst. 

Lees meer...


09 juni 2016 / Betty Spackman: Depressie en creativiteit

Als je een ronde pin bent en je een vierkante pin moet worden om in de hokjes van de samenleving te passen, is dat op z'n zachtst gezegd pijnlijk.

Lees meer...


19 mei 2016 / Johannes Wickert klaagt inhumaan asielbeleid aan

Johannes Wickert is een van de zeldzame hedendaagse kunstenaars die een maatschappijkritische rol opneemt. En niet alleen in zijn schilderijen. 

Lees meer...


27 april 2016 / Marleen Hengelaar: Het onvervangbare beeld

Het beeld speelt een geheel eigen, onvervangbare rol in het leven van een mens. We kunnen het beeld als goede gave van God op een positieve en opbouwende manier in ons leven inzetten.

Lees meer...


06 april 2016 / Reinier Sonneveld over linksige kitsch

Die handen van alle leeftijden en kleuren, die bloemen daardoorheen, en dan die wonderlijke kleurbewerking. Het is allemaal reuzesympathiek, maar ja, dat maakt iets nog geen kunst.

Lees meer...


12 maart 2016 / Ned Bustard: De Bijbel is niet veilig

De Bijbel is een boek over gewone mensen die niet alleen geestelijke wezens zijn, maar ook hebzuchtig, berooid, haatdragend, hoopvol, egoïstisch en seksueel.

Lees meer...


24 februari 2016 / Wilma Wagenaar: Joost Zwagerman en Marc Mulders

Zwagerman schildert een zuigend zwart universum, in de steek gelaten door een onverschillige, liefdeloze god. Ten langen leste wendt hij zich af van religie en wijdt zich aan de kunst. 

Lees meer...


11 februari 2016 / Robb Ludwick: Opnieuw leren kijken

Het is een gave van Abigail Tulis om ongewone combinaties heel gewoon te laten lijken, zodat de kijker uitgenodigd en misschien uitgedaagd wordt om opnieuw te leren kijken.

Lees meer...


26 januari 2016 / Timon Ramaker: Kunst is broodnodig
Kunst is geen leuk extraatje, maar broodnodig in de wereld van vandaag. In een wereld die barst van clichés en onbegrip kan kunst verrassen en verbinden.
Lees meer...


14 januari 2016 / Kunst als onderdeel van de theologiestudie

Niet alleen christelijke kunst is voor de theologieopleiding belangrijk. Ook wereldse kunst is belangrijk omdat je je als theoloog altijd verhoudt tot de samenleving waarin je je bevindt.

Lees meer...