ArtWay

Schoonheid is een werkwoord. Je moet haar ontdekken, hoogachten, scheppen, najagen, koesteren, doen. Marleen Hengelaar

Wessel Stoker over hedendaagse religieuze kunst

HEDENDAAGSE RELIGIEUZE KUNST TER DISCUSSIE

door Wessel Stoker

De recente tentoonstelling over religieuze kunst The Problem of God in Düsseldorf (2015/2016) liet indrukwekkende religieuze kunst zien. De tentoonstelling was een initiatief van de Duitse bisschoppenconferentie bij de viering van het 50-jarige jubileum van het Vaticaans Concilie.

Het thema van het laatste document van het Vaticaans Concilie was ‘Freude und Hoffnung, Trauer und Angst der Menschen von heute’. Dat onderwerp komt indrukwekkend op de tentoonstelling naar voren in de beeldencyclus van de Oekraïense Boris Milkhailov Case History (1997/1998) waarin daklozen werden getoond met poses die onmiskenbaar zijn beïnvloed door de christelijke iconografie zoals Jezus als man van smarten, de pieta of Jezus’ graflegging. Een ander voorbeeld is Rosemberg Sandovals performance Babystreet (1998) over het geweld in Colombia waarvan de foto’s op de tentoonstelling waren te zien: het begint met een voetwassing van een straatjongen, die herinnert aan de voetwassing van de leerlingen door Jezus; de wonden van de jongen worden afgedrukt op een doek en aan de muur gehangen, onmiskenbaar roept dat de herinnering op van de afdruk van Christus’ gelaat op het Veronicadoek.

Mijn vraag bij deze prachtige tentoonstelling is of de curator Isabelle Malz in de catalogus van de tentoonstelling aan de kijker wel een adequate uitleg geeft van kunst als religieuze kunst. Zij is van oordeel dat het gaat om religieuze motieven of thema’s in niet-religieus geïnspireerde kunst. Is dat een juiste typering van hedendaagse religieuze kunst die op de tentoonstelling te zien was?

Malz wijst op de grote waarde van de christelijke beeldtaal voor hedendaagse kunstenaars. Zij maken er graag gebruik van, ook al zijn hun werken niet religieus geïnspireerd. Christelijke elementen en rituelen functioneren thans zoals in veel kunst als universele symbolen los van hun oorspronkelijke context. Ze schrijft in de tentoonstellingscatalogus:   

The exhibition shows how forms and symbols, derived from a Christian visual language and now part of our collective memory of images or texts, are found in the works of contemporary artists, albeit with a new complexity and ambiguity. None of these positions [the thirty-three artistic selected positions of the exhibition ws] could be claimed as examples of religiously motivated art; on the contrary they are representative of many works in art today that draw on Christian elements and rituals –alongside a multitude of other reference systems – as universal symbols that now are detached from their original context (311).

Alena Alexandrova (verbonden aan de Rietveld academie in Amsterdam) diept in haar bijdrage in de catalogus deze visie verder uit. Zij wijst op de ‘terugkeer van de religie’ in onze samenleving. Die zie je bijvoorbeeld hierin dat hedendaagse kustenaars weer gebruik maken van religieuze iconografie in hun werk, ook al dient dat geen religieus doel meer. Ze schrijft:

the twentieth century saw the detachment of spiritual expressions from organised religion and their reintegration within art when artists gradually reused religious iconography but in a very different way compared to those who chose or were commissioned to create art for religious purposes or with a religious function (324).

Deze visie kun je omschrijven als ‘profane toeëigening’. Op deze tentoonstelling gaat het volgens Malz en Alexandrova dus niet om religieus geïnspireerde kunst, maar om kunst met religieuze motieven ontleend aan de christelijke iconografie. Zoals aan het begin van de christelijke kunst sprake was van een ‘christelijk-religieuze toeëigening’ van beelden uit de hellenistische kunst zoals de Hermesfiguur die diende tot uitbeelding van Christus als goede herder of de god Jupiter die vormgaf aan Christus als pantocrator in de absis van oude christelijke kerken in Italië en elders, zo zien we nu de omgekeerde beweging. Kunstenaars maken volgens hen gebruik van de imponerende christelijke beeldtaal in hun kunst, maar niet meer voor een religieus doel.

Het is de Franse filosoof Jean-Luc Nancy die deze visie op het religieuze beeld in een post-seculiere tijd heeft ontwikkeld. Het monotheïsme (er is één God, in onderscheid van het polytheïsme, vele goden) van vooral het christelijk geloof heeft in het Westen een tendens tot a-theïsering teweeggebracht. Daarmee bedoelt Nancy dat God zich uit zijn present-zijn in de wereld heeft teruggetrokken. Alexandrova legt het als volgt uit:  

In contrast to the effective presence of a plurality of gods, the monotheistic god, whose unicity implies this withdrawal from presence, can no longer be conceived as being an origin or a primordial narrative that prescribes how the world should be (325).   

Deze tendens van a-theïsering wordt volgens Nancy nog versterkt in het christelijk gegeven van de incarnatie, de menswording van God in Jezus, dat hij uitlegt als een zich volledig ontledigen van God, waardoor zijn plaats in de hemel leeg is geworden.

Vanuit dit kader van Nancy’s visie op het christendom (de deconstructie van het christendom) belichten Malz en Alexandrova deze tentoonstelling naar aanleiding van het 50-jarige jubileum van het Vaticaans Concilie. Het christelijk beeld dient ook gedeconstrueerd worden, want als traditioneel religieus beeld kan het niet meer bestaan. Vandaar dat de werken op de tentoonstelling volgens hen profane werken zijn waarin religieuze motieven in niet-religieuze context zijn opgenomen. Ze dienen geen religieus doel meer zoals de traditionele religieuze beelden hun rol vervulden in de visuele vroomheid.

De tentoonstelling confronteert ons met een belangrijke vraag: hoe is het gebruik van christelijke beeldtaal door hedendaagse kunstenaars uit te leggen? Is dat een verandering binnen de christelijke religie van het gebruik van beelden of gaat het om een transformatie waardoor de betekenis en functie van die beelden niet meer religieus is?          

Malz en Alexandrova verzuimen mijns inziens te wijzen op het verschijnsel decodificatie: het ontstaan van een nieuwe religieuze beeldtaal binnen de christelijke religie als vervanging van de traditionele christelijke iconografie, een proces dat al is aan te wijzen bij Caspar David Friedrich en Rouault en thans in hedendaagse kunst ook aan de orde is. Het gaat bij decodificatie om de kwestie hoe de christelijke religie in een nieuwe beeldtaal is uit te drukken en hoe die zich verhoudt tot de traditionele christelijke iconografie. Tevens is er ook hedendaagse christelijke kunst die in de eigen context aanknoopt bij traditionele christelijke iconografie. Dat geeft een andere uitleg van hedendaagse religieuze kunst dan die van Nancy voor wie de figuur van God in de seculiere wereld afwezig is. Hij wil het monotheïsme strikt binnenwerelds denken. Nancy laat intrigerend zien hoe oorspronkelijk religieuze beelden een heel nieuwe betekenis krijgen los van de traditioneel christelijke betekenis. Zo wil hij het nihilisme voorkomen, maar voor een nieuwe religieuze beeldtaal binnen de christelijke traditie is volgens hem geen ruimte.  

Kijkend naar de vaak impressieve werken op de tentoonstelling in Düsseldorf stelde ik vast dat de visie van Malz en Alexandrova over de getoonde werken die Malz heeft geselecteerd voor haar prachtige tentoonstelling veel te beperkt is en in sommige gevallen zelfs onjuist is. Er zijn inderdaad op de tentoonstelling voorbeelden van werken die als ‘profane toeëigening’ kunnen worden geduid, maar de meeste werken zijn eerder een zaak van decodificatie, van een hernieuwde christelijke beeldtaal met een religieus doel of van een hernieuwd aanknopen aan de christelijke iconografie.  

Mijn these is dat het kijken naar hedendaagse religieuze kunst bepaald wordt door de secularisatietheorie die men aanhangt. Bij Malz en Alexandrova gebeurt dat door de visie dat het christendom als georganiseerde religie ten einde is, maar dat we de erfenis, de rijke christelijke iconografie, in een niet-religieus kader in onze samenleving kunnen overnemen. Deze visie verheldert een paar werken van de tentoonstelling zoals die van Paloma Weisz Leiche II, 1999 en Lying Man 2014. Ze herinneren aan Holbeins schilderij Het lichaam van Christus in het graf 1521/22, maar geven een herinterpretatie van de dood in onze seculiere tijd (cat. 24). Het verheldert ook Katharine Fritsch’s Warengestell mit Madonnen 1987/9. Het zijn reproducties van gips van ‘onze lieve vrouw van Lourdes’. Door de gekozen knalgele kleur van de madonna en de context van een goederenstellage, is de herkenbare Mariafiguur duidelijk losgemaakt van haar religieuze functie. Reproducties zijn in devotionele beeldcultuur geen probleem, getuige de vele reproducties van ‘onze lieve vrouw van Lourdes’. Voor een cultusbeeld is het namelijk niet van belang of het origineel is. Dat is heel anders in de kunst. Mogelijk stelt Fritsch de vraag aan de orde of haar werk wel kunst is te noemen. Als het daarom gaat, snijdt zij de vraag van de ready-made van Duchamp aan: of het wel kunst is.

Van veel andere werken op de tentoonstelling geldt mijns inziens eerder dat het gaat om decodificatie in plaats van profane toeëigening zoals Malz en Alexandrova menen. Het genoemde werk van Boris Milkhailov, Case History is daar een voorbeeld van. Rosemberg Sandovals Babystreet zie ik als een voorbeeld van een hernieuwd aanknopen aan de christelijke iconografie. Beide werken zouden goed kunnen functioneren in diaconale centra van kerken of andere instellingen. Het zijn voorbeelden van hernieuwde christelijke beeldtaal inzake het doen van werken van barmhartigheid. Het op de tentoonstelling getoonde werk Black Painting, 1960-1966 van Ad Reinhardt en Robert Rauschenbergs White Painting (three panel), 1951 zijn interessante iconoclastische verbeeldingen van God. Beide zijn voorbeelden van religieuze kunst die benadrukt dat het goddelijke Geheim niet met aardse, mensvormige voorstellingen is weer te geven. Ze zijn overtuigender dan menige triniteit uit de traditionele christelijke iconografie, waarbij God de Vader is losgemaakt van het beeld van de Zoon.  

*******

Wessel Stoker is emeritus-hoogleraar esthetica (Vrije Universiteit Amsterdam) en thans gasthoogleraar Vrije Universiteit Amsterdam. Hij schreef onder meer Kunst van hemel en aarde: het spirituele bij Kandinsky, Rothko, Warhol en Kiefer. 


Meer:

23 februari 2018 / Creativiteit en kijken met het hart

door Gottfrid van Eck

Als we volwassen worden, zullen we hopelijk ontvankelijk blijven voor het wonder van het leven en ruimte blijven scheppen voor het niet-zichtbare. 

Lees meer...


30 januari 2018 / Adri Geelhoed over liturgische kleden

Liturgische kleden geven kleur aan het kerkelijk jaar en herinneren de kerkganger daaraan, net zoals de gezangen die gezongen worden. 

Lees meer...


01 januari 2018 / Recensie Oog in Oog van Kick Bras

door Marieke Herweijer

Kick Bras schrijft over meditatie, spiritualiteit en mystiek. In dit boek focust hij op de christelijke mystiek en hoe die terugkomt in de beeldende kunst. 

Lees meer...


06 december 2017 / ArtWay Nieuwsbrief December 2017

Wim Eikelboom, voorzitter van ArtWay, praat u bij over het reilen en zeilen van ArtWay in het afgelopen jaar.

Lees meer...


14 november 2017 / Nieuwe maatschappelijke spiritualiteit in de kerk

Zoals in andere steden krijgt ook in Zwolle het kerkgebouw een andere betekenis. De oude kerk in het centrum is hier omgedoopt tot ‘Het Academiehuis, de Grote Kerk Zwolle’.

Lees meer...


24 oktober 2017 / René van Tol over film Opstanding van het lichaam

De kunst van nu neigt naar het conceptuele. Deze neiging heeft tot gevolg dat de kunstenaars steeds meer het weerbarstige van de fysieke werkelijkheid gaan mijden. 

Lees meer...


04 oktober 2017 / Een beeldroman van Liesbeth Labeur

Dit boek laat de verwarring en de geloofsvragen zien van een slachtoffer van incest in een reformatorisch milieu, die het geheim van misbruik met zich meedraagt.

Lees meer...


08 september 2017 / Janpeter Muilwijk over Om Mattia en zelfdoding

Dood. Deze tentoonstelling is er om Mattia, Julia Mattia. Haar naam betekent Jeugdig, Geschenk van God. Zij stierf op 1 oktober 2015 door zelfdoding na een intens leven van begaafdheid, liefde en ziekte. 

Lees meer...


23 augustus 2017 / Het goede, het ware en het schone

Goedheid, waarheid en schoonheid behoren tot Gods esthetische normen. Een christelijke benadering van kunst staat dus tegenover de postmoderne aanname dat er geen absolute waarden zijn.

Lees meer...


04 juli 2017 / Fons Litjens: Een halve kerk voor Halfweg

Wie nu de kerk van Halfweg binnenkomt wordt overdonderd door een achterwand, die het zonlicht filtert en de ruimte vult met een warm en geel licht. Het hele raam is gevuld met mensen.

Lees meer...


24 juni 2017 / Heilige beelden en gehoorzame ogen

Stil worden bij een beeld van Christus herinnert mij eraan wiens beelddrager ik ben. Dit neem ik mee gedurende de dag als andere beelden mij iets anders proberen te vertellen.

Lees meer...


02 juni 2017 / Pelgrimeren in Groningen

Onlangs is de Stichting Pelgrimeren In Groningen van start gegaan met 2300 km pelgrimsroutes in de provincie Groningen. Alle middeleeuwse kerken en oude kloosterterreinen zijn in de routes opgenomen.

Lees meer...


04 april 2017 / MMC Schobbe in de W. de Zwijgerkerk, Amsterdam

Kunst in dienst van de kerk, de kerk in dienst van de kunst

door Marleen Hengelaar-Rookmaaker

Lees meer...


07 maart 2017 / Maatschappelijk betrokken kunst

Een discussieopener door Adrienne Dengerink Chaplin

Sommige kunstenaars hebben vanwege hun groeiende ontevredenheid met de kunstwereld de overstap gemaakt naar de geëngageerde kunst. 

Lees meer...


01 februari 2017 / De zeven werken van barmhartigheid

Het jaar van barmhartigheid is alweer voorbij, maar het is en blijft een belangrijk thema. Hoe dachten onze middeleeuwse voorouders hierover? Dit veelluik van de Meester van Alkmaar laat het ons zien.

Lees meer...


03 januari 2017 / Aniko Ouweneel over christelijke kunst

De kunstenaar daagt ons uit en moedigt ons aan om te zoeken naar de bron van onze adem, van wat ons leven de moeite waard maakt en van ons verlangen naar een verlossende harmonie.

Lees meer...


09 december 2016 / Nieuwsbrief ArtWay december 2016

Like an imitation of a good thing past, these days of darkness surely will not last. Jesus was here and he is coming again, to lead us to the festival of friends.

Lees meer...


01 november 2016 / Ally Gordon over religie in de hedendaagse kunst

Laten we een wandeling maken langs een paar musea in Londen. Tijdens deze wandeling wil ik de plaats van religie in de hedendaagse kunst overdenken.

Lees meer...


30 september 2016 / Janna Beek over kunst in psychotherapie

Stel u voor dat u naar een schilderij of beeldhouwwerk kijkt. Dit werk roept ‘iets’ in u op. ‘Iets’ in uw binnenwereld, waar u zich nog niet bewust van bent, is geraakt. ‘Iets’ dat wacht op herkenning. 

Lees meer...


01 september 2016 / H.R. Rookmaaker: Spreekt kunst vanzelf?

Kunst is noch slechts een middel tot een doel, noch een religie, noch een activiteit voor een klein groepje uitverkorenen, noch een puur wereldse bezigheid. Geen van deze opvattingen over kunst doet recht aan de creativiteit waarmee God de mens heeft uitgerust. 

Lees meer...


29 juli 2016 / Joost de Wal over Verspijkerd en verzaagd

Veel heiligen- en devotiebeelden, vaak van gips, werden door de pastoors aan de straat gezet. En vervolgens…, vervolgens vinden we ze terug in de hedendaagse kunst. Wat doen ze daar? Betekenen ze nog iets?

Lees meer...


09 juni 2016 / Betty Spackman: Depressie en creativiteit

Als je een ronde pin bent en je een vierkante pin moet worden om in de hokjes van de samenleving te passen, is dat op z'n zachtst gezegd pijnlijk.

Lees meer...


19 mei 2016 / Johannes Wickert klaagt inhumaan asielbeleid aan

Johannes Wickert is een van de zeldzame hedendaagse kunstenaars die een maatschappijkritische rol opneemt. En niet alleen in zijn schilderijen. 

Lees meer...


27 april 2016 / Marleen Hengelaar: Het onvervangbare beeld

Het beeld speelt een geheel eigen, onvervangbare rol in het leven van een mens. We kunnen het beeld als goede gave van God op een positieve en opbouwende manier in ons leven inzetten.

Lees meer...


06 april 2016 / Reinier Sonneveld over linksige kitsch

Die handen van alle leeftijden en kleuren, die bloemen daardoorheen, en dan die wonderlijke kleurbewerking. Het is allemaal reuzesympathiek, maar ja, dat maakt iets nog geen kunst.

Lees meer...


12 maart 2016 / Ned Bustard: De Bijbel is niet veilig

De Bijbel is een boek over gewone mensen die niet alleen geestelijke wezens zijn, maar ook hebzuchtig, berooid, haatdragend, hoopvol, egoïstisch en seksueel.

Lees meer...


24 februari 2016 / Wilma Wagenaar: Joost Zwagerman en Marc Mulders

Zwagerman schildert een zuigend zwart universum, in de steek gelaten door een onverschillige, liefdeloze god. Ten langen leste wendt hij zich af van religie en wijdt zich aan de kunst. 

Lees meer...


11 februari 2016 / Robb Ludwick: Opnieuw leren kijken

Het is een gave van Abigail Tulis om ongewone combinaties heel gewoon te laten lijken, zodat de kijker uitgenodigd en misschien uitgedaagd wordt om opnieuw te leren kijken.

Lees meer...


26 januari 2016 / Timon Ramaker: Kunst is broodnodig
Kunst is geen leuk extraatje, maar broodnodig in de wereld van vandaag. In een wereld die barst van clichés en onbegrip kan kunst verrassen en verbinden.
Lees meer...


14 januari 2016 / Kunst als onderdeel van de theologiestudie

Niet alleen christelijke kunst is voor de theologieopleiding belangrijk. Ook wereldse kunst is belangrijk omdat je je als theoloog altijd verhoudt tot de samenleving waarin je je bevindt.

Lees meer...