ArtWay

Het allerzoetste in mijn leven is het verlangen om de plaats te vinden waar alle schoonheid vandaan komt. C.S. Lewis

Lodewijk Schelfhout. Nederlands eerste kubist

Over: ‘Lodewijk Schelfhout. Nederlands eerste kubist’ (Waanders, Zwolle 2018), een biografie geschreven door Lisette Almering-Strik, tevens solotentoonstelling van Schelfhouts werk in Museum Singer te Laren van 26 januari 2018 – 26 mei 2018.

Voorplaat: Les Angles (1912), olieverf op doek

Lodewijk Schelfhout. Nederlands eerste kubist

door Lisette Almering-Strik

Bij de naam Schelfhout denken velen direct aan de romantische landschapschilder en etser Andreas Schelfhout, maker van bij voorkeur winterlandschappen. Als zoon van een Gentse lijstenmaker kwam hij in 1787 ter wereld en woonde vanaf 1788 in Den Haag. Andreas overleed er uiteindelijk als erkende schilder en etser op 83-jarige leeftijd.

Zijn kleinzoon Lodewijk Schelfhout geboren in 1881 lijkt veel minder vermaard. Hij profileerde zich niet alleen als schilder en graficus, maar was tevens grafisch ontwerper, meubelontwerper, keramist, edelsmid, kunsthandelaar, glasschilder, monumentaal schilder, tekenaar en ontwerper van mozaïektableaus. Zijn stijl wordt geclassificeerd als impressionistisch, kubistisch, expressionistisch, realistisch, symbolistisch, religieus en romantisch. Nadere beschouwing van zijn oeuvre wijst uit dat zijn werk hybride is. Het is daarom lastig om Lodewijk Schelfhout te plaatsen binnen de Nederlandse kunsthistorie. Echter, ooit werd Schelfhout gezien als een van Nederlands ‘ultramodernen’. Kortom: redenen genoeg voor nader onderzoek dat na vijf jaren resulteerde in een biografie, een symposium en een expositie in Museum Singer Laren tussen januari en mei 2018.

Zelfportret L. Schelfhout (1906), olieverf op doek

Diverse kunstwerken van Schelfhout (seculier of religieus) zijn in het bezit van verschillende musea. Alle belangrijke Nederlandse musea voor moderne kunst hebben wel íets van hem in de collectie, maar dan vooral in depot. Zijn kubistische schilderijen en droge naalden waren de afgelopen jaren incidenteel te zien op exposities van bekender kunstenaars zoals Piet Mondriaan en Jan Toorop. Postuum kwam het Rijksprentenkabinet van het Rijksmuseum Amsterdam in het bezit van bijna alle afdrukken van zijn 224 droge naalden. In particulier bezit bevinden zich vele prenten, egodocumenten en enkele schilderijen.
Vooral kubistische schilderijen van Schelfhout blijken zeldzaam in tegenstelling tot het meer symbolistische of religieuze werk van zijn hand. In 1920 vernietigde Schelfhout het merendeel van zijn kubistische schilderijen; zijns inziens vertoonden ze te veel invloeden van derden. Hij veranderde van artistieke koers. Van zijn kerkelijke werk resteert ook weinig. Vanwege de naoorlogse secularisering en ontkerkelijking werden tussen 1960 en 1975 veel katholieke kerkgebouwen in Nederland afgebroken met verlies van menig kerkelijk kunstwerk als gevolg. In enkele Hilversumse en Amsterdamse godshuizen zijn nog wel significante glas-in-loodramen en kruiswegen van Schelfhout bewaard gebleven. Als niet-katholiek werkte hij vernieuwend, maar later speelden kerkelijke conventies hem parten.

Soms komt er werk van Lodewijk Schelfhout in de verkoop via veilingen of kunstbeurzen; meestal is het afkomstig uit particuliere collecties. Huidige kopers tonen vooral interesse in zijn kubistische oeuvre. Dat levert recordprijzen op. Zijn overige tekeningen en aquarellen wisselen daarentegen minder vlot van eigenaar.
De erven Schelfhout leverden in het verleden kunstwerken aan voor kleine (solo)exposities. De familie bezit een flink archief met niet alleen schilderijen, aquarellen, enkele litho’s, droge naalden en tekeningen, maar ook met honderden brieven van Lodewijk Schelfhout aan familieleden en bekenden. Deze persoonlijke brieven, nooit eerder bestudeerd of verwerkt, bleken belangrijke bronnen voor mij als biograaf en staan mede aan de basis van het boek. De brieven bevatten ontboezemingen, woordschilderingen, beeldverhalen, karikaturen, droedels, tekeningen en soms aquarellen. Het zijn waardevolle momentopnamen uit Schelfhouts leven want juist deze documenten verduidelijken zijn idealen, belichten zijn zoektocht naar authenticiteit, onthullen zijn artistieke crises en tonen zijn levenslange liefde voor en tevens worsteling met de kunst.

La Provence of De Boom (1912), L. Schelfhout, olieverf op doek

In wetenschappelijke literatuur kwam Lodewijk Schelfhout tot nu toe weinig voor. Kunsthistorici noemen hem zowel de vroegste Nederlandse kubist als een regressief religieus symbolist. Veel verder uiteen kunnen kwalificaties nauwelijks liggen. De nadruk in kunsthistorische studies lag tot nu toe vooral op zijn Parijse periode, het tijdvak waarin hij een persoonlijk kubisme ontwikkelde en meteen al de top van zijn schilderscarrière bereikte. Meestal wordt Schelfhout in één adem genoemd met illustere tijdgenoten als Pablo Picasso, Henri Le Fauconnier en Piet Mondriaan, maar hij blijft steeds in hun schaduw, terwijl Lodewijk Schelfhout als modernist geschiedenis schreef ten aanzien van de moderne kunst in Nederland.

Als kunstenaar in spe woonde hij tussen 1903 en 1913 in Parijs, op dat moment het centrum van de kunsten. De vigerende, radicale vernieuwingen op schilderkunstig gebied die hij artistiek verwerkte, wilde hij graag delen met Nederlandse collega-kunstenaars. Als een bevlogen intermediair, gids en initiator bracht Schelfhout de eerste contacten tot stand tussen Nederlandse kunstenaars en de internationale kunstenaarsbent ter plaatse. 
Schelfhout introduceerde in Parijse kunstcircuits kunstcriticus-schilder Conrad Kickert en Nederlandse kunstenaars zoals Peter Alma, Otto van Rees en Piet Mondriaan. Deze Parijse Nederlanders maakten enige tijd deel uit van de zogenoemde ‘groep van Schelfhout’; de groep viel in 1913 uiteen. De hoogtijdagen van het kubisme waren voorbij en velen keerden terug naar hun thuisland, zo ook Schelfhout.
Eerder stond Schelfhout (vanuit Parijs) met Kickert samen in 1910 aan de wieg van de Moderne Kunstkring te Amsterdam. Ze organiseerden exposities met kunstwerken waaruit de meest moderne artistieke ontwikkelingen bleken. In kritieken over de spraakmakende tentoonstelling van 1911 in het Stedelijk Museum te Amsterdam werd Schelfhouts werk in combinatie met schilderijen van Braque, Le Fauconnier en Picasso besproken. Critici noemden hem Nederlands eerste kubist.

Het artistieke milieu waarin Schelfhout opgroeide vormde hem: zijn jonge jaren in Nederland, Duitsland en Parijs, zijn leermeesters en inspiratiebronnen, de diverse contacten in internationale kunstcircuits en de invloeden daarvan op zijn oeuvre. Schelfhout, die zowel autonoom als opdracht gebonden werkte, presenteerde en handhaafde zich vervolgens moeizaam in de Nederlandse kunstwereld. De kenteringen in zijn oeuvre bepaalden zijn succes. Diverse episoden in zijn leven, afwisselend op verschillende verblijfplaatsen, markeren behalve Schelfhouts artistieke omslagpunten ook zijn keuze voor andere thema’s en technieken zoals de droge naald.

Lodewijk Schelfhout beleefde als jong talent in Parijs met zijn kubistische kunstwerken al vroeg het hoogtepunt van zijn kunstenaarschap. Het bleek niet eenvoudig om daarna opnieuw een optimum te bereiken. Als een echte avant-gardist veranderde Schelfhout voortdurend van stijl, worstelde met zijn individuele handschrift en kwam uiteindelijk uit bij een vorm van religieuze schilderkunst van wisselende kwaliteit.

Golgotha I, L. Schelfhout (1914), droge naald

Schilderkunst mocht zijns inziens niet slechts behagen, maar moest verheffen en diende te raken aan het wezenlijke in de mens. Oudnederlandse schilderkunst koos hij als voorbeeld. Schelfhout hoopte bij te kunnen dragen aan een soortgelijke bloei van de kunsten, maar dan in de twintigste eeuw. Kerkelijke kunst verschafte voor hem niet alleen de broodnodige inkomsten, maar ook mogelijkheden voor waarachtige kunst. Echter, uit egodocumenten blijkt dat hij na afloop van een kerkelijke opdracht vaak ontevreden terugkeek naar het resultaat. Toenemend door kerkelijke conventies beteugeld, kwam hij niet tot zijn zo vurig gewenste artistieke niveau en geestelijke diepgang. Het liefste werkte hij als ‘een echte’ kunstenaar, direct uit het hart, vrij en naar eigen inzicht. Achteraf blijkt dat deze ongebondenheid heeft geleid tot zijn beste kunst.

Lodewijk Schelfhout, die na 1918 de aansluiting met de nieuwste artistieke ontwikkelingen verloor, begreep de wereld moeilijk en voelde zich omgekeerd ook onbegrepen. Vooral in het vrije werk vond hij troost. Veelzeggend is Schelfhouts keuze voor de tragisch-komische clown Pierrot als zijn alter ego. Vanwege een slechte gezondheid en na drie moeizame oorlogsjaren overleed Schelfhout in 1943.

Het beeld van de veelzijdige kunstenaar Lodewijk Schelfhout in de biografie is vooral gebaseerd op eigentijds bronnenmateriaal, persoonlijke brieven en kritieken van zowel pleitbezorgers, als criticasters in dag-, weekbladen en (kunst)tijdschriften. Soms was er bewondering – voornamelijk voor zijn droge naalden – regelmatig overheerste er twijfel over de kwaliteit van het werk en de vele artistieke kenteringen die hij doormaakte. Uiteindelijk werd Lodewijk Schelfhout vooral een succesvol graveur, een ‘meester met de droge naald voor wie het koper beeft’.

Zijn totale oeuvre blijft moeilijk plaatsbaar in de mainstream van de Nederlandse beeldende kunst van de twintigste eeuw. Waarschijnlijk is de bescheiden plaats voor hem in musea en literatuur daar grotendeels het gevolg van.


Souvenir de Provence, L. Schelfhout (1943), droge naald


Meer:

11 oktober 2018 / The Turn Club

door Grady van den Bosch

Het is bijzonder inspirerend om kunstenaars van allerlei slag te ontmoeten, die net als jij idealen hebben voor een betere samenleving.

Lees meer...


13 september 2018 / Kunstenaarsechtpaar Berry en Janny Brugman

door Jan van der Kolk

Om goed te kunnen werken, wilden ze met rust gelaten worden. Het gevoel van onafhankelijkheid gaf hun rust en vrijheid. 

Lees meer...


09 augustus 2018 / Portret Florence de Werquignoeul

door Koenraad De Wolf

Dit portret vertelt het (vergeten) verhaal van de Contrareformatie en de heropbloei van het kloosterleven in de Zuidelijk Nederlanden.

Lees meer...


13 juli 2018 / Neo Rauch in Zwolle

door Marieke Herweijer

Juist door de confrontatie met de absurdistische kant van het leven intrigeert het werk van Neo Rauch.

Lees meer...


17 mei 2018 / Toespraak van Herwi Rikhof

bij de presentatie van zijn nieuwe boek over de Cenakelkerk van de Heilig Landstichting

‘Ik heb deze kerk leren waarderen als een echte kerk.’ 

Lees meer...


04 april 2018 / Blog van Rikko Voorberg

Blog over de kunst van het oefenen

'Nou,' zei hij, 'ga maar doen wat jij moet doen, daar valt vanzelf een vorm omheen.'

Lees meer...


15 maart 2018 / Bijbelse vrouwen als aartsmoeders

door Wim Eikelboom

De Zwolse beeldhouwer Thijs Kwakernaak maakte tien houten beelden van vrouwen uit de Bijbel. Stuk voor stuk beelden met een sterk karakter.

Lees meer...


23 februari 2018 / Creativiteit en kijken met het hart

door Gottfrid van Eck

Als we volwassen worden, zullen we hopelijk ontvankelijk blijven voor het wonder van het leven en ruimte blijven scheppen voor het niet-zichtbare. 

Lees meer...


30 januari 2018 / Adri Geelhoed over liturgische kleden

Liturgische kleden geven kleur aan het kerkelijk jaar en herinneren de kerkganger daaraan, net zoals de gezangen die gezongen worden. 

Lees meer...


01 januari 2018 / Recensie Oog in Oog van Kick Bras

door Marieke Herweijer

Kick Bras schrijft over meditatie, spiritualiteit en mystiek. In dit boek focust hij op de christelijke mystiek en hoe die terugkomt in de beeldende kunst. 

Lees meer...


06 december 2017 / ArtWay Nieuwsbrief December 2017

Wim Eikelboom, voorzitter van ArtWay, praat u bij over het reilen en zeilen van ArtWay in het afgelopen jaar.

Lees meer...


14 november 2017 / Nieuwe maatschappelijke spiritualiteit in de kerk

Zoals in andere steden krijgt ook in Zwolle het kerkgebouw een andere betekenis. De oude kerk in het centrum is hier omgedoopt tot ‘Het Academiehuis, de Grote Kerk Zwolle’.

Lees meer...


24 oktober 2017 / René van Tol over film Opstanding van het lichaam

De kunst van nu neigt naar het conceptuele. Deze neiging heeft tot gevolg dat de kunstenaars steeds meer het weerbarstige van de fysieke werkelijkheid gaan mijden. 

Lees meer...


04 oktober 2017 / Een beeldroman van Liesbeth Labeur

Dit boek laat de verwarring en de geloofsvragen zien van een slachtoffer van incest in een reformatorisch milieu, die het geheim van misbruik met zich meedraagt.

Lees meer...


08 september 2017 / Janpeter Muilwijk over Om Mattia en zelfdoding

Dood. Deze tentoonstelling is er om Mattia, Julia Mattia. Haar naam betekent Jeugdig, Geschenk van God. Zij stierf op 1 oktober 2015 door zelfdoding na een intens leven van begaafdheid, liefde en ziekte. 

Lees meer...


23 augustus 2017 / Het goede, het ware en het schone

Goedheid, waarheid en schoonheid behoren tot Gods esthetische normen. Een christelijke benadering van kunst staat dus tegenover de postmoderne aanname dat er geen absolute waarden zijn.

Lees meer...


04 juli 2017 / Fons Litjens: Een halve kerk voor Halfweg

Wie nu de kerk van Halfweg binnenkomt wordt overdonderd door een achterwand, die het zonlicht filtert en de ruimte vult met een warm en geel licht. Het hele raam is gevuld met mensen.

Lees meer...


24 juni 2017 / Heilige beelden en gehoorzame ogen

Stil worden bij een beeld van Christus herinnert mij eraan wiens beelddrager ik ben. Dit neem ik mee gedurende de dag als andere beelden mij iets anders proberen te vertellen.

Lees meer...


02 juni 2017 / Pelgrimeren in Groningen

Onlangs is de Stichting Pelgrimeren In Groningen van start gegaan met 2300 km pelgrimsroutes in de provincie Groningen. Alle middeleeuwse kerken en oude kloosterterreinen zijn in de routes opgenomen.

Lees meer...


04 april 2017 / MMC Schobbe in de W. de Zwijgerkerk, Amsterdam

Kunst in dienst van de kerk, de kerk in dienst van de kunst

door Marleen Hengelaar-Rookmaaker

Lees meer...


07 maart 2017 / Maatschappelijk betrokken kunst

Een discussieopener door Adrienne Dengerink Chaplin

Sommige kunstenaars hebben vanwege hun groeiende ontevredenheid met de kunstwereld de overstap gemaakt naar de geëngageerde kunst. 

Lees meer...


01 februari 2017 / De zeven werken van barmhartigheid

Het jaar van barmhartigheid is alweer voorbij, maar het is en blijft een belangrijk thema. Hoe dachten onze middeleeuwse voorouders hierover? Dit veelluik van de Meester van Alkmaar laat het ons zien.

Lees meer...


03 januari 2017 / Aniko Ouweneel over christelijke kunst

De kunstenaar daagt ons uit en moedigt ons aan om te zoeken naar de bron van onze adem, van wat ons leven de moeite waard maakt en van ons verlangen naar een verlossende harmonie.

Lees meer...


09 december 2016 / Nieuwsbrief ArtWay december 2016

Like an imitation of a good thing past, these days of darkness surely will not last. Jesus was here and he is coming again, to lead us to the festival of friends.

Lees meer...


01 november 2016 / Ally Gordon over religie in de hedendaagse kunst

Laten we een wandeling maken langs een paar musea in Londen. Tijdens deze wandeling wil ik de plaats van religie in de hedendaagse kunst overdenken.

Lees meer...


30 september 2016 / Janna Beek over kunst in psychotherapie

Stel u voor dat u naar een schilderij of beeldhouwwerk kijkt. Dit werk roept ‘iets’ in u op. ‘Iets’ in uw binnenwereld, waar u zich nog niet bewust van bent, is geraakt. ‘Iets’ dat wacht op herkenning. 

Lees meer...


01 september 2016 / H.R. Rookmaaker: Spreekt kunst vanzelf?

Kunst is noch slechts een middel tot een doel, noch een religie, noch een activiteit voor een klein groepje uitverkorenen, noch een puur wereldse bezigheid. Geen van deze opvattingen over kunst doet recht aan de creativiteit waarmee God de mens heeft uitgerust. 

Lees meer...


29 juli 2016 / Joost de Wal over Verspijkerd en verzaagd

Veel heiligen- en devotiebeelden, vaak van gips, werden door de pastoors aan de straat gezet. En vervolgens…, vervolgens vinden we ze terug in de hedendaagse kunst. Wat doen ze daar? Betekenen ze nog iets?

Lees meer...


30 juni 2016 / Wessel Stoker over hedendaagse religieuze kunst

Mijn vraag bij de prachtige tentoonstelling The Problem of God is of de curator Isabelle Malz in de catalogus aan de kijker wel een adequate uitleg geeft van kunst als religieuze kunst. 

Lees meer...


09 juni 2016 / Betty Spackman: Depressie en creativiteit

Als je een ronde pin bent en je een vierkante pin moet worden om in de hokjes van de samenleving te passen, is dat op z'n zachtst gezegd pijnlijk.

Lees meer...


19 mei 2016 / Johannes Wickert klaagt inhumaan asielbeleid aan

Johannes Wickert is een van de zeldzame hedendaagse kunstenaars die een maatschappijkritische rol opneemt. En niet alleen in zijn schilderijen. 

Lees meer...


27 april 2016 / Marleen Hengelaar: Het onvervangbare beeld

Het beeld speelt een geheel eigen, onvervangbare rol in het leven van een mens. We kunnen het beeld als goede gave van God op een positieve en opbouwende manier in ons leven inzetten.

Lees meer...


06 april 2016 / Reinier Sonneveld over linksige kitsch

Die handen van alle leeftijden en kleuren, die bloemen daardoorheen, en dan die wonderlijke kleurbewerking. Het is allemaal reuzesympathiek, maar ja, dat maakt iets nog geen kunst.

Lees meer...


12 maart 2016 / Ned Bustard: De Bijbel is niet veilig

De Bijbel is een boek over gewone mensen die niet alleen geestelijke wezens zijn, maar ook hebzuchtig, berooid, haatdragend, hoopvol, egoïstisch en seksueel.

Lees meer...


24 februari 2016 / Wilma Wagenaar: Joost Zwagerman en Marc Mulders

Zwagerman schildert een zuigend zwart universum, in de steek gelaten door een onverschillige, liefdeloze god. Ten langen leste wendt hij zich af van religie en wijdt zich aan de kunst. 

Lees meer...


11 februari 2016 / Robb Ludwick: Opnieuw leren kijken

Het is een gave van Abigail Tulis om ongewone combinaties heel gewoon te laten lijken, zodat de kijker uitgenodigd en misschien uitgedaagd wordt om opnieuw te leren kijken.

Lees meer...


26 januari 2016 / Timon Ramaker: Kunst is broodnodig
Kunst is geen leuk extraatje, maar broodnodig in de wereld van vandaag. In een wereld die barst van clichés en onbegrip kan kunst verrassen en verbinden.
Lees meer...


14 januari 2016 / Kunst als onderdeel van de theologiestudie

Niet alleen christelijke kunst is voor de theologieopleiding belangrijk. Ook wereldse kunst is belangrijk omdat je je als theoloog altijd verhoudt tot de samenleving waarin je je bevindt.

Lees meer...