ArtWay

Schoonheid is een daad van verzet. Ruth Naomi Floyd

Vermeer: Christus in het huis van Marta en Maria

ArtWay beeldmeditatie 1 juli 2018

www.artway.eu

Johannes Vermeer: Christus in het huis van Marta en Maria

Brood dat leven geeft

door René van Loenen

Toen ik een paar jaar geleden voor het eerst de National Gallery of Scotland in Edinburgh bezocht, was ik direct onder de indruk van dit schilderij van Vermeer. Het raakte me door z´n helderheid en zeggingskracht.

In Lucas 10:38-42 lezen we dat Jezus met zijn discipelen op weg is naar Jeruzalem. Onderweg, in Betanië, worden ze gastvrij door Marta in haar huis ontvangen. Haar naam is Aramees voor ´vrouw des huizes´. Ook Marta’s zuster Maria is er, evenals – mogen we aannemen – haar broer Lazarus. Een huis vol goede vrienden dus. En het is niet verwonderlijk dat Marta heel erg in beslag wordt genomen door de zorg voor haar gasten. Niemand mag iets tekortkomen.

De evangelist laat al die andere aanwezigen buiten beeld en zoomt in op Christus, op de luisterende Maria en op de zorgende Marta. Als Marta er iets van zegt dat zij alles alleen moet doen, antwoordt Jezus met zijn bekende terechtwijzing: “Marta, Marta, je bent bezorgd en je maakt je veel te druk. Er is maar één ding noodzakelijk. Maria heeft het beste deel gekozen en dat zal haar niet worden ontnomen.”

Net als de evangelist zoomt de schilder op deze situatie in. Het verhaal is tot zijn essentie teruggebracht: van de drukte eromheen is niets te zien. Dit vroege werk van Vermeer, nog van vóór 1656, is zeker niet perfect. Kunsthistorici wijzen op het feit dat hij wat het schilderen van bijvoorbeeld plooien betreft nog wel wat te leren had. Maar de compositie, de helderheid en de concentratie laten toch al iets van Vermeers genialiteit zien. 

Het middelpunt van de compositie is het mandje met brood dat Marta op tafel zet. Rechts van Marta zien we Christus, met stralenkrans, en linksonder Maria. In deze driehoek van personages, die sterk op elkaar betrokken zijn, is het gebaar van Christus veelbetekenend. Met zijn rechterarm en -hand wijst hij, onder het mandje met brood langs, naar Maria, die Marta ten voorbeeld gesteld wordt: op dit ultieme moment is niet het dagelijks brood het belangrijkste, maar het ‘brood dat leven geeft’ (‘brood des levens’ staat er in de Statenvertaling).

Ik bewonder Maria, die zich niet laat afleiden, die te midden van alle drukte een en al aandacht blijft. Maar ik heb een zwak voor de terechtgewezen, zorgzame Marta. Zij is de ´vrouw des huizes´, maar toont zich zeer dienstbaar. Die houding zou Jezus, de dienstbare bij uitstek, toch goed gedaan moeten hebben. Maar de waarheid van het brood dat leven geeft, verdringt hier – zowel in het evangelie als in het schilderij van Vermeer – de werkelijkheid van een huis vol vrienden die gastvrij onthaald moeten worden.

*******

Johannes Vermeer: Christus in het huis van Marta en Maria, c. 1654, olieverf op doek, 159x141 cm. National Gallery of Scotland, Edinburgh.

Johannes Vermeer (1632 – 1675) heeft altijd in Delft gewoond en gewerkt. Als zoon van een zijdewever en kunsthandelaar kwam hij al vroeg met kunst in aanraking. Aanvankelijk stond hij onder invloed van schilders van de Utrechtse School, die zich lieten inspireren door Italiaanse meesters als Caravaggio. Later ontwikkelde hij zijn eigen, unieke stijl. Vermeer was een ´langzame´ schilder, die ons niet meer dan 36 schilderijen heeft nagelaten. Na zijn dood raakte hij snel in vergetelheid. Maar in de 19de eeuw werd hij – mede door toedoen van enkele Franse impressionisten – opnieuw ontdekt als een poëtische schilder bij wie het mysterie vaak binnen de figuren in zijn werk besloten ligt.

René van Loenen is dichter. Hij leverde 19 tekstbijdragen aan het nieuwe Liedboek van 2013. In 1993 won hij de prijs van de Leuvense Kerkmuziekdagen en in 2003 de Plantage Poëzieprijs in Amsterdam. Afgelopen najaar verscheen bij uitgeverij Boekencentrum zijn bundel Veertig vrouwen uit de Bijbel. De aantekeningen die hij toevoegde, met verwijzingen naar beeldende kunst en literatuur, plaatsen de gedichten niet alleen in de bekende bijbelse maar ook in een culturele context. www.renevanloenen.nl

*******

OP DE WEBSITE   NIEUW OP DE WEBSITE   NIEUWS

1. VERSLAG VAN SYMPOSIUM – Op de avond van donderdag 21 juni vond er in de Oude Kerk in Amsterdam het symposium “The Resurrection of the Lost Image” plaats. Het werd georganiseerd naar aanleiding van de installatie Anastasis van Giorgio Andreotta Calò (Venetië, 1979). Deze titel heeft meerdere betekenissen, waarvan voor de kunstenaar vernietiging en wederopstanding de belangrijksten zijn. Tijdens het symposium verkenden verschillende sprekers de vraag of, en hoe, het mogelijk is om verdwenen geschiedenissen en beelden opnieuw gestalte te geven. Voor een verslag van de avond, zie http://vanderleeuwstichting.nl/artikelen/verslag-the-resurrection-of-the-lost-image.Een samenvatting van de presentaties is hier te vinden: https://oudekerk.nl/nieuws/symposium-lezingen.

2. NIEUW BOEK – Ineke de Jong: Een mier op je bord, De Banier, 2018. Ieder kind is een kunstenaar, wordt weleens gezegd. Veel kinderen zijn inderdaad creatief. Ze houden van knutselen, zingen of van voorlezen en verhalen vertellen. Maar ouders en leerkrachten moeten kinderen wel begeleiden bij de vorming van hun creativiteit. Hoe kun je zorgen voor een sfeer waarin ruimte is voor kunst en cultuur en waarin kinderen hun creatieve talenten kunnen ontwikkelen? Dat begint eenvoudiger dan veel mensen denken. Dit boek geeft handvatten om kinderen en kunst bijeen te brengen. Met behulp van herkenbare situaties, prikkelende vragen en concrete tips kunnen ouders en leerkrachten al snel aan de slag. Daarnaast biedt het boek een stukje bezinning op de vraag hoe christenen met creativiteit, kunst en cultuur om kunnen gaan. 192 blz., ISBN 9789402906370, paperback, €15.

3. ANTWERPEN – 450.000 dekschilden van de juweelkever had Jan Fabre nodig voor drie kunstwerken in de voormalige Sint-Augustinuskerk in Antwerpen. De nieuwe altaarstukken werden onlangs geplaatst. Lees meer

Voor meer tentoonstellingen, lezingen, kunstvespers, conferenties enz. in Nederland, België, Europa en elders in de wereld, klik hier

ArtWay is een website met materiaal voor kerken en individuen die kunst en geloof met elkaar willen verbinden.

ARTWAY: OPENING EYES, HEARTS AND MINDS