ArtWay

Kunst kijken is een oefening om meer te zien dan wat voor handen is. Dat is geloven ook. Geertje de Vries

Werk, Bid & Bewonder

De Mythe Voorbij: Over kunst en calvinisme in het Dordrechts Museum

door Lieke Wijnia

In de tentoonstelling Werk, Bid & Bewonder wil het Dordrechts Museum het hardnekkige stereotype beeld van de calvinist als sober en eenvoudig ontkrachten. De tentoongestelde geïllustreerde bijbels, rijkeluisportretten en andere pronkstukken laten zien hoe het calvinisme niet alleen een zaak van het hoofd en het boek was (en is), maar ook in een weelde aan materiele cultuur is vormgegeven.

Werk, Bid & Bewonder is georganiseerd omdat het in 2018 precies 400 jaar geleden is dat in Dordrecht de Dordtse Synode aanving. Tijdens deze bijeenkomst, die op 13 november 1618 begon en zeven maanden duurde, vergaderden kerkgeleerden over de toekomst van het calvinisme. Als resultaat werd op 6 mei 1619 uiteindelijk de door hen opgestelde Dordtse Leerregels voorgelezen in de Grote Kerk. Deze regels staan nog altijd aan de basis van het calvinisme dat zich wereldwijd verspreidde. Tijdens de Synode werd ook besloten tot een officiële Nederlandstalige uitgave van de Bijbel. Dit werd de nu nog altijd bekende Statenbijbel.

Het verhaal van de tentoonstelling start in de tweede helft van de zestiende eeuw, als onder leiding van Willem van Oranje de Opstand tegen de Spaanse machthebber begint. Een van de redenen hiervoor is het Spaanse bevel tot strikte vervolging van niet-katholieken. Sommige steden blijven trouw aan de Spaanse koning, anderen sluiten zich aan bij de Opstand. Deze keuze is van invloed op het stedelijke religieuze klimaat: of de stadsbesturen blijven katholiek of ze worden protestants. In 1572 wordt Cornelis van Beveren de eerste gereformeerde burgemeester van Dordrecht. Het bestuur van de stad committeert zich hiermee aan Willem van Oranje.

In Dordrecht wordt pas in 1581 de katholieke eredienst verboden. In de tussenliggende jaren worden kerkinterieurs ontruimd en geschikt gemaakt voor de gereformeerde dienst. In Dordrecht verloopt dit proces redelijk rustig en krijgen de oorspronkelijke eigenaren van altaarstukken en andere katholieke objecten de kans om deze elders onder te brengen. Het Halincq-Triptiek (ca.1530) door Jan Swart van Groningen is een prachtig voorbeeld van deze geschiedenis. Een groot katholiek altaarstuk, waarmee de Halincq familie in 1588 niet precies weet wat ze ermee aan moet omdat ze inmiddels gereformeerd is geworden. Toch wordt besloten het schilderij in huis te nemen. Ondanks het katholieke karakter, wordt het werk vanaf dat moment als kunstobject en familiestuk beschouwd.

De nieuwe inrichting van de kerken wordt een geliefd onderwerp voor schilders. In de tentoonstelling zijn een aantal fraaie interieurschilderijen te zien van Johannes Bosboom, Pieter Saenredam en Emanuel de Witte. Ook met deze selectie wordt een stereotype beeld ontkracht: de gereformeerde kerken waren helemaal niet alleen maar puur wit beschilderd, zonder decoratieve elementen in het interieur. Hoewel altaarstukken, kruiswegstaties en Mariabeelden ver te zoeken zijn, blijkt bijvoorbeeld uit een aquarel (1789) door Vincent Jansz van der Vinne dat de Grote of Sint Bavo Kerk in Haarlem vroeger tjokvol hangt met houten borden, beschilderd met familiewapens. Andere elementen zoals koorbanken, glas-in-loodramen of preekstoelen blijven behouden. Nieuw zijn ook de tekstborden, waarop geen bijbelse voorstelling maar een bijbeltekst staat geschilderd. Zo is er aan het begin van de zeventiende eeuw zelfs in de kerk volop kunst te vinden, of het nu aanwezig is ter bevordering van de geloofsbeleving (de tekstborden) of als statussymbool (de wapenborden).

Er is een breed scala aan verbeelde onderwerpen in de tentoonstelling te vinden: portretten, landschappen, historiestukken en uiteraard bijbelse taferelen. Wel met engelen erop verbeeld, maar nooit met God. Daar wordt een grens getrokken. Maar dat wil niet zeggen dat er nooit een grens wordt opgezocht. Hoewel in de eerste Statenbijbels alleen de eerste letter van ieder bijbelboek wordt versierd, komt er al snel vraag naar meer illustraties. In reactie daarop bieden ondernemende uitgevers daarom een selectie uit kaarten en prenten aan, die mee ingebonden kunnen worden. Een beroemd voorbeeld is een wereldkaart van Bastiaan Stoopendaal, die naar de normen van 1686 teveel nadruk legt op mythologische voorstellingen in de omringende illustraties. Al snel wordt de wereldkaart vervangen door een gepaster exemplaar.

Het sluitstuk van de tentoonstelling wordt gevormd door drie moderne schilders: Vincent van Gogh, Piet Mondriaan en Theo van Doesburg. Bij Van Gogh en Mondriaan worden hun protestantse vaders en opvoeding als motor bestempeld voor hun latere drang naar vernieuwing. Hoewel deze karakterisering rijp is voor discussie, is hun werk een waardevolle toevoeging aan de tentoonstelling. Waar Van Gogh een kerktoren (De Oude Toren van Nuenen, 1884) en de ouderlijke pastorie (De Pastorie te Nuenen, 1885) in timide bruintinten schildert, komt bij Mondriaan een religieus-romantische benadering van het landschap naar voren (Veld met Bomen, 1907). Beiden zullen zich later toeleggen op een kleurrijkere beeldtaal, die op expressieve danwel abstraherende wijze uiting geeft aan hun spirituele opvattingen. Van Van Doesburg is er een glas-in-loodraam te zien, terugverwijzend naar de traditionele liefde van gereformeerden voor glasschilderkunst. Van Doesburg koesterde de overtuiging dat de aanwezigheid van glas-in-lood in een gebouw een welhaast mystieke ruimtelijke ervaring kon bewerkstelligen. Deze drie kunstenaars laten zien hoe het religieuze hen op verschillende manieren bleef bezighouden.

Maar eigenlijk houdt de tentoonstelling daar niet op. De premisse in haar titel – een nieuwe kijk op kunst en calvinisme – geeft de tentoongestelde werken een heel hedendaags kader. Het uitgangspunt van Werk, Bid & Bewonder zegt meer over onze stereotyperingen nu dan over de calvinisten van eertijds. En jammer genoeg belicht de tentoonstelling niet de vraag waar dit stereotype eigenlijk vandaan komt. Zoals Andrew Coates beargumenteert in het recent verschenen What is Protestant Art? (Brill 2018), is het veel effectiever om te spreken over protestantse visuele cultuur dan over protestantse kunst. Op die manier bevrijden we onszelf van impliciete vooroordelen die de term kunst in zich draagt, die maar al te vaak in de tentoonstelling en de catalogus worden herhaald: rijkdom, weelde, luxe. Als we ons niet van die impliciete kenmerken ontdoen, dan is de combinatie van kunst met de bepleitte eenvoud en soberheid van het calvinisme al heel snel opmerkelijk en vreemd. Maar wat de Dordtse tentoonstelling eigenlijk laat zien, is de materiële en visuele cultuur van de gereformeerde elite. Net zoals iedere religie, van alle tijden en plaatsen, een keur aan materiele en visuele uitingsvormen kent. Hetgeen dan weer prachtig en zeer uitgebreid wordt verkend in een andere recente publicatie, Leven met Goden (Hollands Diep 2018), van Neil MacGreggor. Niets menselijks is ons vreemd, ook de calvinisten niet.

*****

Werk, Bid & Bewonder: Een Nieuwe Kijk op Kunst en Calvinisme
Dordrechts Museums

Nog te zien tot 26 mei 2019.

Catalogus
Bij de tentoonstelling is een rijk-geïllustreerde en zeer informatieve catalogus verschenen, geschreven door conservator Marianne Eekhout, uitgegeven door Walburg Pers, Zutphen.

Afbeeldingen
1. Joachim Wtewael: Portret van Eva Wtewael, 1628.
2. Theo van Doesburg: Glas-in-loodcompositie III, 1917.

Lieke Wijnia is kunsthistorica en religiewetenschapper. Zij is docent bij het University College Tilburg en Postdoc onderzoeker bij de Rijksuniversiteit Groningen. In 2016 promoveerde ze bij Tilburg University op een onderzoek naar percepties van het sacrale in muziek. In 2018 werd haar onderzoek naar sacraliteit in kunstmusea bekroond met een gouden erepenning van het Teyler's Godgeleerd Genootschap. 


Meer:

01 december 2018 / ArtWay nieuwsbrief

ArtWay heeft bijzondere plannen voor 2019!

Na Londen, Washington en New York is nu Amsterdam in beeld voor een toonaangevende kunsttentoonstelling met de titel Art Stations of the Cross.

Lees meer...


05 november 2018 / Het beeld na de beeldenstorm

door Jacolien Wubs

Er is zoiets als een vroege protestantse beeldcultuur. Na de Beeldenstorm en Reformatie werd gezocht naar nieuwe manieren om de kerkruimte in te richten en te verfraaien.

Lees meer...


11 oktober 2018 / The Turn Club

door Grady van den Bosch

Het is bijzonder inspirerend om kunstenaars van allerlei slag te ontmoeten, die net als jij idealen hebben voor een betere samenleving.

Lees meer...


13 september 2018 / Kunstenaarsechtpaar Berry en Janny Brugman

door Jan van der Kolk

Om goed te kunnen werken, wilden ze met rust gelaten worden. Het gevoel van onafhankelijkheid gaf hun rust en vrijheid. 

Lees meer...


09 augustus 2018 / Portret Florence de Werquignoeul

door Koenraad De Wolf

Dit portret vertelt het (vergeten) verhaal van de Contrareformatie en de heropbloei van het kloosterleven in de Zuidelijk Nederlanden.

Lees meer...


13 juli 2018 / Neo Rauch in Zwolle

door Marieke Herweijer

Juist door de confrontatie met de absurdistische kant van het leven intrigeert het werk van Neo Rauch.

Lees meer...


17 mei 2018 / Toespraak van Herwi Rikhof

bij de presentatie van zijn nieuwe boek over de Cenakelkerk van de Heilig Landstichting

‘Ik heb deze kerk leren waarderen als een echte kerk.’ 

Lees meer...


23 april 2018 / Lodewijk Schelfhout. Nederlands eerste kubist

door Lisette Almering-Strik

Het is lastig om Lodewijk Schelfhout te plaatsen binnen de Nederlandse kunsthistorie. 

Lees meer...


04 april 2018 / Blog van Rikko Voorberg

Blog over de kunst van het oefenen

'Nou,' zei hij, 'ga maar doen wat jij moet doen, daar valt vanzelf een vorm omheen.'

Lees meer...


15 maart 2018 / Bijbelse vrouwen als aartsmoeders

door Wim Eikelboom

De Zwolse beeldhouwer Thijs Kwakernaak maakte tien houten beelden van vrouwen uit de Bijbel. Stuk voor stuk beelden met een sterk karakter.

Lees meer...


23 februari 2018 / Creativiteit en kijken met het hart

door Gottfrid van Eck

Als we volwassen worden, zullen we hopelijk ontvankelijk blijven voor het wonder van het leven en ruimte blijven scheppen voor het niet-zichtbare. 

Lees meer...


30 januari 2018 / Adri Geelhoed over liturgische kleden

Liturgische kleden geven kleur aan het kerkelijk jaar en herinneren de kerkganger daaraan, net zoals de gezangen die gezongen worden. 

Lees meer...


01 januari 2018 / Recensie Oog in Oog van Kick Bras

door Marieke Herweijer

Kick Bras schrijft over meditatie, spiritualiteit en mystiek. In dit boek focust hij op de christelijke mystiek en hoe die terugkomt in de beeldende kunst. 

Lees meer...


06 december 2017 / ArtWay Nieuwsbrief December 2017

Wim Eikelboom, voorzitter van ArtWay, praat u bij over het reilen en zeilen van ArtWay in het afgelopen jaar.

Lees meer...


14 november 2017 / Nieuwe maatschappelijke spiritualiteit in de kerk

Zoals in andere steden krijgt ook in Zwolle het kerkgebouw een andere betekenis. De oude kerk in het centrum is hier omgedoopt tot ‘Het Academiehuis, de Grote Kerk Zwolle’.

Lees meer...


24 oktober 2017 / René van Tol over film Opstanding van het lichaam

De kunst van nu neigt naar het conceptuele. Deze neiging heeft tot gevolg dat de kunstenaars steeds meer het weerbarstige van de fysieke werkelijkheid gaan mijden. 

Lees meer...


04 oktober 2017 / Een beeldroman van Liesbeth Labeur

Dit boek laat de verwarring en de geloofsvragen zien van een slachtoffer van incest in een reformatorisch milieu, die het geheim van misbruik met zich meedraagt.

Lees meer...


08 september 2017 / Janpeter Muilwijk over Om Mattia en zelfdoding

Dood. Deze tentoonstelling is er om Mattia, Julia Mattia. Haar naam betekent Jeugdig, Geschenk van God. Zij stierf op 1 oktober 2015 door zelfdoding na een intens leven van begaafdheid, liefde en ziekte. 

Lees meer...


23 augustus 2017 / Het goede, het ware en het schone

Goedheid, waarheid en schoonheid behoren tot Gods esthetische normen. Een christelijke benadering van kunst staat dus tegenover de postmoderne aanname dat er geen absolute waarden zijn.

Lees meer...


04 juli 2017 / Fons Litjens: Een halve kerk voor Halfweg

Wie nu de kerk van Halfweg binnenkomt wordt overdonderd door een achterwand, die het zonlicht filtert en de ruimte vult met een warm en geel licht. Het hele raam is gevuld met mensen.

Lees meer...


24 juni 2017 / Heilige beelden en gehoorzame ogen

Stil worden bij een beeld van Christus herinnert mij eraan wiens beelddrager ik ben. Dit neem ik mee gedurende de dag als andere beelden mij iets anders proberen te vertellen.

Lees meer...


02 juni 2017 / Pelgrimeren in Groningen

Onlangs is de Stichting Pelgrimeren In Groningen van start gegaan met 2300 km pelgrimsroutes in de provincie Groningen. Alle middeleeuwse kerken en oude kloosterterreinen zijn in de routes opgenomen.

Lees meer...


04 april 2017 / MMC Schobbe in de W. de Zwijgerkerk, Amsterdam

Kunst in dienst van de kerk, de kerk in dienst van de kunst

door Marleen Hengelaar-Rookmaaker

Lees meer...


07 maart 2017 / Maatschappelijk betrokken kunst

Een discussieopener door Adrienne Dengerink Chaplin

Sommige kunstenaars hebben vanwege hun groeiende ontevredenheid met de kunstwereld de overstap gemaakt naar de geëngageerde kunst. 

Lees meer...


01 februari 2017 / De zeven werken van barmhartigheid

Het jaar van barmhartigheid is alweer voorbij, maar het is en blijft een belangrijk thema. Hoe dachten onze middeleeuwse voorouders hierover? Dit veelluik van de Meester van Alkmaar laat het ons zien.

Lees meer...


03 januari 2017 / Aniko Ouweneel over christelijke kunst

De kunstenaar daagt ons uit en moedigt ons aan om te zoeken naar de bron van onze adem, van wat ons leven de moeite waard maakt en van ons verlangen naar een verlossende harmonie.

Lees meer...


09 december 2016 / Nieuwsbrief ArtWay december 2016

Like an imitation of a good thing past, these days of darkness surely will not last. Jesus was here and he is coming again, to lead us to the festival of friends.

Lees meer...


01 november 2016 / Ally Gordon over religie in de hedendaagse kunst

Laten we een wandeling maken langs een paar musea in Londen. Tijdens deze wandeling wil ik de plaats van religie in de hedendaagse kunst overdenken.

Lees meer...


30 september 2016 / Janna Beek over kunst in psychotherapie

Stel u voor dat u naar een schilderij of beeldhouwwerk kijkt. Dit werk roept ‘iets’ in u op. ‘Iets’ in uw binnenwereld, waar u zich nog niet bewust van bent, is geraakt. ‘Iets’ dat wacht op herkenning. 

Lees meer...


01 september 2016 / H.R. Rookmaaker: Spreekt kunst vanzelf?

Kunst is noch slechts een middel tot een doel, noch een religie, noch een activiteit voor een klein groepje uitverkorenen, noch een puur wereldse bezigheid. Geen van deze opvattingen over kunst doet recht aan de creativiteit waarmee God de mens heeft uitgerust. 

Lees meer...


29 juli 2016 / Joost de Wal over Verspijkerd en verzaagd

Veel heiligen- en devotiebeelden, vaak van gips, werden door de pastoors aan de straat gezet. En vervolgens…, vervolgens vinden we ze terug in de hedendaagse kunst. Wat doen ze daar? Betekenen ze nog iets?

Lees meer...


30 juni 2016 / Wessel Stoker over hedendaagse religieuze kunst

Mijn vraag bij de prachtige tentoonstelling The Problem of God is of de curator Isabelle Malz in de catalogus aan de kijker wel een adequate uitleg geeft van kunst als religieuze kunst. 

Lees meer...


09 juni 2016 / Betty Spackman: Depressie en creativiteit

Als je een ronde pin bent en je een vierkante pin moet worden om in de hokjes van de samenleving te passen, is dat op z'n zachtst gezegd pijnlijk.

Lees meer...


19 mei 2016 / Johannes Wickert klaagt inhumaan asielbeleid aan

Johannes Wickert is een van de zeldzame hedendaagse kunstenaars die een maatschappijkritische rol opneemt. En niet alleen in zijn schilderijen. 

Lees meer...


27 april 2016 / Marleen Hengelaar: Het onvervangbare beeld

Het beeld speelt een geheel eigen, onvervangbare rol in het leven van een mens. We kunnen het beeld als goede gave van God op een positieve en opbouwende manier in ons leven inzetten.

Lees meer...


06 april 2016 / Reinier Sonneveld over linksige kitsch

Die handen van alle leeftijden en kleuren, die bloemen daardoorheen, en dan die wonderlijke kleurbewerking. Het is allemaal reuzesympathiek, maar ja, dat maakt iets nog geen kunst.

Lees meer...


12 maart 2016 / Ned Bustard: De Bijbel is niet veilig

De Bijbel is een boek over gewone mensen die niet alleen geestelijke wezens zijn, maar ook hebzuchtig, berooid, haatdragend, hoopvol, egoïstisch en seksueel.

Lees meer...


24 februari 2016 / Wilma Wagenaar: Joost Zwagerman en Marc Mulders

Zwagerman schildert een zuigend zwart universum, in de steek gelaten door een onverschillige, liefdeloze god. Ten langen leste wendt hij zich af van religie en wijdt zich aan de kunst. 

Lees meer...


11 februari 2016 / Robb Ludwick: Opnieuw leren kijken

Het is een gave van Abigail Tulis om ongewone combinaties heel gewoon te laten lijken, zodat de kijker uitgenodigd en misschien uitgedaagd wordt om opnieuw te leren kijken.

Lees meer...


26 januari 2016 / Timon Ramaker: Kunst is broodnodig
Kunst is geen leuk extraatje, maar broodnodig in de wereld van vandaag. In een wereld die barst van clichés en onbegrip kan kunst verrassen en verbinden.
Lees meer...


14 januari 2016 / Kunst als onderdeel van de theologiestudie

Niet alleen christelijke kunst is voor de theologieopleiding belangrijk. Ook wereldse kunst is belangrijk omdat je je als theoloog altijd verhoudt tot de samenleving waarin je je bevindt.

Lees meer...