ArtWay

Schoonheid is een daad van verzet. Ruth Naomi Floyd

Kunstenaars

Reformatiemuur Geneve - BM - Albert Hengelaar

 Alphonse Laverrière, Paul Landowski en Henri Bouchard: De Reformatiemuur 

Genève en het ontstaan van de rechtsstaat 

door Albert Hengelaar 

Deze meditatie gaat over een uniek monument: de Mur des réformateurs in Genève, Zwitserland. Je zou denken dat deze muur helemaal over theologie zou gaan, maar opmerkelijk genoeg gaat hij over politiek en de toenemende invloed van burgers op regeringen in Europa en andere delen van de wereld.  

In het Westen zijn we gewend aan seculiere rechtstaten en beschouwen dat als een universele oplossing. Tijdens mijn studie las ik in hetHandboek van het Nederlandse Staatsrecht de wijze woorden dat de identiteit van het Westen “zozeer tot tweede natuur geworden is dat wij onszelf er niet meer van bewust zijn en haar al te gemakkelijk voor ‘algemeen menselijk’ houden.” Een nuttig advies voor juridische professionals in de global village! Veel samenlevingen in onze wereld zijn georganiseerd op basis van religie, stam, familie of militaire macht, of ze vallen uiteen zonder enige orde. De krachtige waarschuwing van Augustinus dat ‘zonder gerechtigheid staten slechts roversbendes zijn’ komt steeds meer in beeld als we het nieuws volgen. We hebben bovendien net de bevrijding van de Duitse bezetting gevierd, toen het land dat Bach en Goethe voortbracht demonstreerde hoe snel men tot zo’n roversbende kan vervallen. 

Als rechtsstatelijkheid niet vanzelf spreekt, waar komt ze dan vandaan? Ze is de uitkomst van een lang proces van vallen en opstaan dat duurzame invloed ondervond van de Reformatie. Vooral de Geneefse hervormers, van wie de belangrijksten zelf jurist waren, ontwierpen een samenlevingsmodel gebaseerd op individuele gewetensvrijheid, terwijl kerk en staat werden gescheiden. Dit proces is mooi samengevat op de Reformatiemuur in Genève.  

Maar is het kunst? Opvallend genoeg zijn de standbeelden van de reformatoren op het monument mede afkomstig van de ontwerper van het bekende Christus de Verlosser beeld in Rio de Janeiro. Afgezien van deze bijdrage van Paul Landowski, die samen met Henri Bouchard tekende voor de beelden van de reformatoren, is het monument op zichzelf ook de moeite van beschrijving waard. De hoofdverantwoordelijke voor de gigantische muur van 100 meter breed is de Zwitserse architect Alphonse Laverrière, die de ontwerpcompetitie won ter gelegenheid van Calvijns 400e verjaardag.  

 

Het monument verbindt de 16e-eeuwse gebeurtenissen in Genève met ontwikkelingen elders in de wereld. Frankrijk, Schotland, Nederland, de Verenigde Staten, Engeland, Hongarije en Duitsland hebben ieder een eigen afdeling in bas-reliëf. Hierboven torenen de woorden uit van Genève’s wapenspreuk: Post Tenebras Lux, na duisternis komt licht. De 5 meter hoge standbeelden van de belangrijkste calvinistische hervormers – Guillaume Farel, Johannes Calvijn, Theodore de Bèze en John Knox – staan in het midden van het monument boven het woord Jezus /ΙΗΣ. Ieder van hen heeft een bijbel in de hand. Ze worden geflankeerd door standbeelden van hun politieke erfgenamen: Frederik Willem van Brandenburg, Willem van Oranje, Gaspard de Coligny, Roger Williams, Oliver Cromwell en István Bocskai. Zij staan weer naast citaten uit politieke documenten die zich baseerden op hun calvinistische levensovertuiging, gecombineerd met afbeeldingen van historische gebeurtenissen. Williams houdt een boek in de hand met de titel ‘Soul Liberty’. 

Het geheel heeft een typisch calvinistische uitstraling. Wat een verschil met het standbeeld in Rio! Niet half zo indrukwekkend, maar is dat niet typerend voor de aard van de reformatorische invloed? Drama werd afgewezen en de rede omhelst. Dit monument bevindt zich in de stad waar voor het eerst in de geschiedenis alle mannelijke kinderen naar school moesten, indien nodig gratis. Wij beschouwen dat nu misschien als vanzelfsprekend, maar toen was het revolutionair. Het was een maatregel die genomen werd om mensen verantwoordelijke dragers van gewetensvrijheid te maken.  

 

Op het monument worden in de secties van de diverse landen die door het calvinisme werden beïnvloed politieke documenten geciteerd. De opvallendste voor ons is het citaat uit het Plakkaat van Verlatinghe. Probeer uzelf te verplaatsen in de 16e eeuw en ervaar de kalme beslistheid van de woorden die op de afbeelding zijn weergegeven. Onlangs kreeg President Obama bij zijn bezoek aan Nederland dit document nog te zien.  

Het Reformatiemonument weerspiegelt een wereldbeeld dat veel schade heeft opgelopen door de 20e-eeuwse wereldoorlogen en de daarop volgende globalisering – niet alleen geestelijke schade maar ook politieke averij. Aan de herdenking van Calvijns 500e geboortedag in 2009 besteedden de autoriteiten van Genève heel wat minder aandacht dan aan de herdenking van Rousseau’s 300e geboortedag in 2012. Misschien dat alleen mensen uit het Zuiden van de wereld nog het speciale karakter begrijpen van de gebeurtenissen die op de Reformatiemuur zijn vastgelegd. Recentelijk poneerde Ramos Horta, winnaar van de Nobel vredesprijs, tijdens een conferentie van de Verenigde Naties in Genève dat op veel plaatsen in de wereld verliezers van verkiezingen gedegradeerd worden tot ‘tweederangsburgers’. Hij had niet duidelijker onder woorden kunnen brengen wat de calvinistische reformatoren probeerden te voorkomen in hun aanpak van politieke macht, zoals weergegeven op de Reformatiemuur.    

******* 

Alphonse Laverrière, Paul Landowski en Henri Bouchard: Mur des réformateurs, Genève, Zwitserland, 1909. De Zwitserse architectAlphonse Laverrière maakte het ontwerp, terwijl de belangrijkste standbeelden werden gemaakt door Paul Landowski, een Pools-Franse monumentale beeldhouwer die vooral bekend is voor het scheppen van het standbeeld Christus de Verlosser in Rio de Janeiro in Brazilië, en de Franse beeldhouwer Henri Bouchard. 

Albert Hengelaar is betrokken bij de vertegenwoordiging van de Wereld Evangelische Alliantie bij de V.N. in Genève. Hij is getrouwd met de hoofdredacteur van ArtWay, Marleen Hengelaar-Rookmaaker.  

De Wereld Evangelische Alliantie (WEA) in Genève biedt rondleidingen door Genève aan in 9 talen, die ingaan op de internationale politieke rol van de Reformatie. De opbrengst hiervan is voor het mensenrechtenwerk van de WEA. Zie http://humanrightsjourneys.com. 

Ter gelegenheid van de 500e verjaardag van Calvijn creëerde de Roemeense kunstenaar Liviu Mocan het kunstwerk Invitation/Décaloque, zie hier en zie http://invitationsculpture.com.   

ArtWay beeldmeditatie 1 juni 2014