ArtWay

De hint half geraden, de gift half begrepen, is de incarnatie. T.S. Eliot

Laagvliegers, God en het alledaagse

LAAGVLIEGERS, GOD EN HET ALLEDAAGSE

door Ignace Schretlen

Wanneer ik zeg of schrijf dat ik niet gelovig ben, refereer ik aan het geloof uit mijn jeugd. Met de paplepel werd mij ingegoten dat God bestaat. En zoals zoveel wat jou als kind wordt bijgebracht, aanvaardde je dat als vanzelfsprekend. Het gedachtegoed van de katholieke kerk drukte zwaar op mij. Voor het slapen bad ik het ‘rozenhoedje’ om de volle aflaat te verdienen en daarmee te ontkomen aan hel en verdoemenis. Mijn ouders moeten natuurlijk in de gaten hebben gehad dat hetgeen zij mij bijbrachten onbedoeld een obsessie werd. Wellicht uit medelijden kreeg ik plots te horen dat de duivel niet bestaat. Ik vond dat vreemd. Waarom zou de duivel niet bestaan maar God wel?

Sinds mijn puberteit geloof ik niet meer in God als een op zichzelf staande identiteit. De vraag of en hoe Hij bestaat heeft mij jarenlang niet geïnteresseerd. Godsbewijzen lieten mij koud. Later koppelde ik zowel God als de duivel aan ervaringen met een grote impact. Iedereen herkent wel dit soort ervaringen. Bij een concert kan een solist boven zichzelf uitstijgen. Van iemand die een gruwelijke moord heeft gepleegd, kan worden gezegd dat hij buiten zichzelf was. Een groot deel van mijn leven manifesteerden God en de duivel zich in dit soort ervaringen. Beide lagen als het ware in het verlengde van ‘het menselijk fenomeen’. Maar wanneer iemand zou opmerken dat ik de menselijke mogelijkheden onderschat, zou ik dat niet kunnen niet weerspreken. Weg God, weg duivel!

Als beeldend kunstenaar heb ik drie grote en enkele kleinere projecten gerealiseerd. Het eerste project met als titel ‘Kijk op krabbels’ richtte zich op de bron van het scheppingsproces, het tweede met als titel ‘De kruisweg als metafoor voor menselijk lijden’ op het lijden en de dood, en derde met als titel ‘Laagvliegers’ op het alledaagse. Alle projecten overschrijden datgene wat normaliter onder ‘beeldende kunst’ wordt verstaan. Het eerste project lonkte sterk naar verschillende wetenschappelijke disciplines, het tweede naar andere kunstuitingen, en het derde naar taal. Voor alle projecten geldt ook dat het dagelijks leven en de samenleving een continue bron van inspiratie zijn. Voor mij kan kunst niet zonder een link met ‘het totaal’.

Mijn visie op God en de duivel deinde mee op mijn artistieke ontwikkeling. Bij ‘Kijk op krabbels’ (circa 1989-1999) zocht ik God in het scheppingsproces en de duivel in het destructieve. Bij ‘De kruisweg als metafoor voor menselijk lijden’ (circa 1999-2009) relateerde ik (het gemis van) God en de duivel aan dit lijden, en bij ‘Laagvliegers’ (2013-2019) zoek ik God en de duivel níet in extremen maar juist in het alledaagse. Met alledaagse middelen zoals briefkaarten, postzegels, stempels en posters, waarvoor de meeste kunstenaars hun neus ophalen, probeer ik het alledaagse te ontdoen van het vanzelfsprekende. Voor de meeste mensen is immers het alledaagse vanzelfsprekend. Ik vraag mij af hoe dat komt?

Wie is zich in de supermarkt bewust van de muziek die hier altijd aanstaat? Hoe komt het dat wij tijdens gesprekken plots opschrikken wanneer er een stilte valt? Waarom lukt het velen om na een aangrijpende film of een optreden, wat ons echt heeft geraakt, direct over te schakelen op een andere activiteit? Hoe kan het dat ik mij op de dag dat mijn lievelingszus overleed mij opwond over hele banale dingen? Hoe komt het überhaupt dat ons leven een ongemerkte aaneenschakeling is van de meest uiteenlopende gebeurtenissen, vaak zonder enige onderlinge relatie?

Zoals wolken zich kunnen aftekenen tegen hogere bewolking geloof ik dat ons dagelijks leven zich afspeelt tegen een decor, waarvan we ons zelden bewust zijn. Dat geïncorporeerde decor bepaalt dat wij het meeste in ons dagelijkse leven als vanzelfsprekend ervaren. Dat scheelt een hoop energie en tijd: je hoeft immers niet elk moment meer stil te staan bij datgene wat zich voordoet. Maar wie zich hierdoor laat verblinden, realiseert zich ook niet dat in wezen níets vanzelfsprekend is. In mijn beleving manifesteren zich God en de duivel in het alledaagse níet in het extreem positieve of negatieve maar juist in de ‘kleine momenten’. Dat kan een glimlach van een vreemde zijn.

Het decor van het alledaagse stoelt erg op clichés. Denk hierbij aan briefkaarten die vanuit een vakantiebestemming worden gezonden. Ik heb nog nooit een vakantiekaart ontvangen waarop het regent. Reclames en advertenties staan bol van clichés. Zonder dat wij ons hiervan bewust zijn bepalen ze onze ‘wenswereld’. En de social media werken er driftig aan mee dat die ‘wenswereld’ écht bestaat. Dit creëert het beeld dat kleinere en grotere tegenslagen niet thuishoren in ons dagelijks leven en leidt tot gedragingen die voortkomen uit frustratie.

Het project ‘Laagvliegers’ tornt aan clichés. Wanneer iemand zegt dat hij niet in God gelooft, zeg ik: ‘God gelooft ook niet meer jou’ of ‘Geloof je nog wel in jouzelf?’ Ik werk graag met contradicties: de mededeling ‘Ik ben er niet’ wordt ondertekent door God (die er dus wél moet zijn); hetzelfde geldt voor de mededeling dat de wereld groot genoeg is om jouw eenzaamheid te verbergen. Ik prikkel mensen met uitspraken als ‘Mis mij niet’ en ‘Een beetje asociaal is heel normaal’. Vaak refereer ik aan een ongemakkelijke leegte of het niets: ‘Als je niks hoort / is het voorbij’ of ‘Laat mij hier hangen’ (op een poster). Ik stel ongebruikelijk vragen: ‘Waar mondt de gewonde rivier die onze vaten vult in uit?’ En ik stel iets ongebruikelijks voor als ‘een groetplicht’.

Waar is God in ‘Laagvliegers’? Hij staat niet aan het begin van een schepping en manifesteert zich ook niet wanneer we lijden. In het project ‘Laagvliegers’ is God het tegendeel van een op zichzelf bestaande identiteit. Hij houdt zich schuil in en misschien ook wel achter dat decor van het alledaagse. Hij is een mysterieus aspect van dat decor en net als zijn tegenhanger – de duivel – niet grijpbaar. Ik laat mij door Hem inspireren zonder mij ervan bewust te zijn dat Hij mij inspireert. Misschien heeft Hij mij geleerd dat niets in dat alledaagse vanzelfsprekend is.

*****  

Ignace Schretlen (1952) is beeldend kunstenaar en arts-auteur. Hij publiceerde meer dan vijftien boeken en honderden artikelen. Zijn werk en projecten werden op meer dan honderd locaties, waaronder musea, tentoongesteld. Voor zijn culturele verdiensten werd hij benoemd tot Ridder in de Orde van Oranje-Nassau. Zijn vele malen herdrukte boek Anatomie van het gevoel, dagboek van een co-assistent – gepubliceerd onder het pseudoniem Alexander van Es – werd als bestverkochte literaire debuut bekroond met het Gouden Ezelsoor en geldt in de medische branche als een klassieker. In 2014 stelde hij als gastconservator bij het Museum voor Religieuze Kunst te Uden de expositie ‘Weg van de passie’ samen. 


Meer:

07 december 2019 / ArtWay Nieuwsbrief 2019

Steun ArtWay en ontvang het boek Kunst D.V. over calvinisme, neocalvinisme en kunst.

Lees meer...


23 september 2019 / Thijs Buit, schilder

Arie Slob: 'Ik durf wel te stellen dat Thijs Buit in kringen van gereformeerde calvinisten baanbrekend werk heeft verricht.' 

Lees meer...


04 september 2019 / Adhémar Vandroemme: De lijdende Christus

door Koos van Noppen

Ik kan deze beeltenis niet los zien van de context. In dit West-Vlaamse stadje en de ommelanden telt men de doden van de Eerste Wereldoorlog bij tienduizenden. 

Lees meer...


31 juli 2019 / De Biblebelt in het Catharijneconvent

door Ineke de Jong

De werken van de hedendaagse refokunstenaars vormen wat mij betreft het hart van de tentoonstelling. Zij vertalen de refobelevingswereld in beelden.

Lees meer...


02 juli 2019 / QR-code van Paul Boer bij de Fundatie

Door deze unieke grafische afdruk te scannen wordt het kunstwerk zichtbaar. De code dient namelijk als een poort naar zijn kunstwerk, terwijl het kunstwerk op zijn beurt ook een poort is.

Lees meer...


08 juni 2019 / Moderne kunst met christelijke thematiek

Wessel Stoker over zijn nieuwe boek

Kunst met christelijke thema’s staat ten dienste van de spiritualiteit van mensen binnen en buiten de kerk. 

Lees meer...


29 mei 2019 / Moderne kunst met christelijke thema’s

Wessel Stoker over zijn nieuwe boek

Kunst met christelijke thema’s staat ten dienste van de spiritualiteit van mensen binnen en buiten de kerk. 

Lees meer...


03 mei 2019 / Kunst als onderdeel van de theologiestudie

Niet alleen christelijke kunst is voor de theologieopleiding belangrijk. Ook wereldse kunst is belangrijk omdat je je als theoloog altijd verhoudt tot de samenleving waarin je je bevindt.

Lees meer...


27 april 2019 / Het beeld na de beeldenstorm

door Jacolien Wubs

Er is zoiets als een vroege protestantse beeldcultuur. Na de Beeldenstorm en Reformatie werd gezocht naar nieuwe manieren om de kerkruimte in te richten en te verfraaien.

Lees meer...


13 maart 2019 / Art Stations of the Cross

Eigentijdse KUNSTPELGRIMAGE in Amsterdam 6 maart - 22 april

Wij hopen dat u als een pelgrim op pad wilt gaan, op zoek naar medemenselijkheid en compassie, op zoek naar meer, naar meer liefde en meer God.  

Lees meer...


08 januari 2019 / Werk, Bid & Bewonder

De Mythe Voorbij: Over kunst en calvinisme in het Dordrechts Museum

door Lieke Wijnia

Lees meer...


01 december 2018 / ArtWay nieuwsbrief

ArtWay heeft bijzondere plannen voor 2019!

Na Londen, Washington en New York is nu Amsterdam in beeld voor een toonaangevende kunsttentoonstelling met de titel Art Stations of the Cross.

Lees meer...


11 oktober 2018 / The Turn Club

door Grady van den Bosch

Het is bijzonder inspirerend om kunstenaars van allerlei slag te ontmoeten, die net als jij idealen hebben voor een betere samenleving.

Lees meer...


13 september 2018 / Kunstenaarsechtpaar Berry en Janny Brugman

door Jan van der Kolk

Om goed te kunnen werken, wilden ze met rust gelaten worden. Het gevoel van onafhankelijkheid gaf hun rust en vrijheid. 

Lees meer...


09 augustus 2018 / Portret Florence de Werquignoeul

door Koenraad De Wolf

Dit portret vertelt het (vergeten) verhaal van de Contrareformatie en de heropbloei van het kloosterleven in de Zuidelijk Nederlanden.

Lees meer...


13 juli 2018 / Neo Rauch in Zwolle

door Marieke Herweijer

Juist door de confrontatie met de absurdistische kant van het leven intrigeert het werk van Neo Rauch.

Lees meer...


17 mei 2018 / Toespraak van Herwi Rikhof

bij de presentatie van zijn nieuwe boek over de Cenakelkerk van de Heilig Landstichting

‘Ik heb deze kerk leren waarderen als een echte kerk.’ 

Lees meer...


23 april 2018 / Lodewijk Schelfhout. Nederlands eerste kubist

door Lisette Almering-Strik

Het is lastig om Lodewijk Schelfhout te plaatsen binnen de Nederlandse kunsthistorie. 

Lees meer...


04 april 2018 / Blog van Rikko Voorberg

Blog over de kunst van het oefenen

'Nou,' zei hij, 'ga maar doen wat jij moet doen, daar valt vanzelf een vorm omheen.'

Lees meer...


15 maart 2018 / Bijbelse vrouwen als aartsmoeders

door Wim Eikelboom

De Zwolse beeldhouwer Thijs Kwakernaak maakte tien houten beelden van vrouwen uit de Bijbel. Stuk voor stuk beelden met een sterk karakter.

Lees meer...


23 februari 2018 / Creativiteit en kijken met het hart

door Gottfrid van Eck

Als we volwassen worden, zullen we hopelijk ontvankelijk blijven voor het wonder van het leven en ruimte blijven scheppen voor het niet-zichtbare. 

Lees meer...


30 januari 2018 / Adri Geelhoed over liturgische kleden

Liturgische kleden geven kleur aan het kerkelijk jaar en herinneren de kerkganger daaraan, net zoals de gezangen die gezongen worden. 

Lees meer...


01 januari 2018 / Recensie Oog in Oog van Kick Bras

door Marieke Herweijer

Kick Bras schrijft over meditatie, spiritualiteit en mystiek. In dit boek focust hij op de christelijke mystiek en hoe die terugkomt in de beeldende kunst. 

Lees meer...


06 december 2017 / ArtWay Nieuwsbrief December 2017

Wim Eikelboom, voorzitter van ArtWay, praat u bij over het reilen en zeilen van ArtWay in het afgelopen jaar.

Lees meer...


14 november 2017 / Nieuwe maatschappelijke spiritualiteit in de kerk

Zoals in andere steden krijgt ook in Zwolle het kerkgebouw een andere betekenis. De oude kerk in het centrum is hier omgedoopt tot ‘Het Academiehuis, de Grote Kerk Zwolle’.

Lees meer...


24 oktober 2017 / René van Tol over film Opstanding van het lichaam

De kunst van nu neigt naar het conceptuele. Deze neiging heeft tot gevolg dat de kunstenaars steeds meer het weerbarstige van de fysieke werkelijkheid gaan mijden. 

Lees meer...


04 oktober 2017 / Een beeldroman van Liesbeth Labeur

Dit boek laat de verwarring en de geloofsvragen zien van een slachtoffer van incest in een reformatorisch milieu, die het geheim van misbruik met zich meedraagt.

Lees meer...


08 september 2017 / Janpeter Muilwijk over Om Mattia en zelfdoding

Dood. Deze tentoonstelling is er om Mattia, Julia Mattia. Haar naam betekent Jeugdig, Geschenk van God. Zij stierf op 1 oktober 2015 door zelfdoding na een intens leven van begaafdheid, liefde en ziekte. 

Lees meer...


23 augustus 2017 / Het goede, het ware en het schone

Goedheid, waarheid en schoonheid behoren tot Gods esthetische normen. Een christelijke benadering van kunst staat dus tegenover de postmoderne aanname dat er geen absolute waarden zijn.

Lees meer...


04 juli 2017 / Fons Litjens: Een halve kerk voor Halfweg

Wie nu de kerk van Halfweg binnenkomt wordt overdonderd door een achterwand, die het zonlicht filtert en de ruimte vult met een warm en geel licht. Het hele raam is gevuld met mensen.

Lees meer...


24 juni 2017 / Heilige beelden en gehoorzame ogen

Stil worden bij een beeld van Christus herinnert mij eraan wiens beelddrager ik ben. Dit neem ik mee gedurende de dag als andere beelden mij iets anders proberen te vertellen.

Lees meer...


02 juni 2017 / Pelgrimeren in Groningen

Onlangs is de Stichting Pelgrimeren In Groningen van start gegaan met 2300 km pelgrimsroutes in de provincie Groningen. Alle middeleeuwse kerken en oude kloosterterreinen zijn in de routes opgenomen.

Lees meer...


04 april 2017 / MMC Schobbe in de W. de Zwijgerkerk, Amsterdam

Kunst in dienst van de kerk, de kerk in dienst van de kunst

door Marleen Hengelaar-Rookmaaker

Lees meer...


07 maart 2017 / Maatschappelijk betrokken kunst

Een discussieopener door Adrienne Dengerink Chaplin

Sommige kunstenaars hebben vanwege hun groeiende ontevredenheid met de kunstwereld de overstap gemaakt naar de geëngageerde kunst. 

Lees meer...


01 februari 2017 / De zeven werken van barmhartigheid

Het jaar van barmhartigheid is alweer voorbij, maar het is en blijft een belangrijk thema. Hoe dachten onze middeleeuwse voorouders hierover? Dit veelluik van de Meester van Alkmaar laat het ons zien.

Lees meer...


03 januari 2017 / Aniko Ouweneel over christelijke kunst

De kunstenaar daagt ons uit en moedigt ons aan om te zoeken naar de bron van onze adem, van wat ons leven de moeite waard maakt en van ons verlangen naar een verlossende harmonie.

Lees meer...


09 december 2016 / Nieuwsbrief ArtWay december 2016

Like an imitation of a good thing past, these days of darkness surely will not last. Jesus was here and he is coming again, to lead us to the festival of friends.

Lees meer...


01 november 2016 / Ally Gordon over religie in de hedendaagse kunst

Laten we een wandeling maken langs een paar musea in Londen. Tijdens deze wandeling wil ik de plaats van religie in de hedendaagse kunst overdenken.

Lees meer...


30 september 2016 / Janna Beek over kunst in psychotherapie

Stel u voor dat u naar een schilderij of beeldhouwwerk kijkt. Dit werk roept ‘iets’ in u op. ‘Iets’ in uw binnenwereld, waar u zich nog niet bewust van bent, is geraakt. ‘Iets’ dat wacht op herkenning. 

Lees meer...


01 september 2016 / H.R. Rookmaaker: Spreekt kunst vanzelf?

Kunst is noch slechts een middel tot een doel, noch een religie, noch een activiteit voor een klein groepje uitverkorenen, noch een puur wereldse bezigheid. Geen van deze opvattingen over kunst doet recht aan de creativiteit waarmee God de mens heeft uitgerust. 

Lees meer...


29 juli 2016 / Joost de Wal over Verspijkerd en verzaagd

Veel heiligen- en devotiebeelden, vaak van gips, werden door de pastoors aan de straat gezet. En vervolgens…, vervolgens vinden we ze terug in de hedendaagse kunst. Wat doen ze daar? Betekenen ze nog iets?

Lees meer...


30 juni 2016 / Wessel Stoker over hedendaagse religieuze kunst

Mijn vraag bij de prachtige tentoonstelling The Problem of God is of de curator Isabelle Malz in de catalogus aan de kijker wel een adequate uitleg geeft van kunst als religieuze kunst. 

Lees meer...


09 juni 2016 / Betty Spackman: Depressie en creativiteit

Als je een ronde pin bent en je een vierkante pin moet worden om in de hokjes van de samenleving te passen, is dat op z'n zachtst gezegd pijnlijk.

Lees meer...


19 mei 2016 / Johannes Wickert klaagt inhumaan asielbeleid aan

Johannes Wickert is een van de zeldzame hedendaagse kunstenaars die een maatschappijkritische rol opneemt. En niet alleen in zijn schilderijen. 

Lees meer...


27 april 2016 / Marleen Hengelaar: Het onvervangbare beeld

Het beeld speelt een geheel eigen, onvervangbare rol in het leven van een mens. We kunnen het beeld als goede gave van God op een positieve en opbouwende manier in ons leven inzetten.

Lees meer...


06 april 2016 / Reinier Sonneveld over linksige kitsch

Die handen van alle leeftijden en kleuren, die bloemen daardoorheen, en dan die wonderlijke kleurbewerking. Het is allemaal reuzesympathiek, maar ja, dat maakt iets nog geen kunst.

Lees meer...


12 maart 2016 / Ned Bustard: De Bijbel is niet veilig

De Bijbel is een boek over gewone mensen die niet alleen geestelijke wezens zijn, maar ook hebzuchtig, berooid, haatdragend, hoopvol, egoïstisch en seksueel.

Lees meer...


24 februari 2016 / Wilma Wagenaar: Joost Zwagerman en Marc Mulders

Zwagerman schildert een zuigend zwart universum, in de steek gelaten door een onverschillige, liefdeloze god. Ten langen leste wendt hij zich af van religie en wijdt zich aan de kunst. 

Lees meer...


11 februari 2016 / Robb Ludwick: Opnieuw leren kijken

Het is een gave van Abigail Tulis om ongewone combinaties heel gewoon te laten lijken, zodat de kijker uitgenodigd en misschien uitgedaagd wordt om opnieuw te leren kijken.

Lees meer...


26 januari 2016 / Timon Ramaker: Kunst is broodnodig
Kunst is geen leuk extraatje, maar broodnodig in de wereld van vandaag. In een wereld die barst van clichés en onbegrip kan kunst verrassen en verbinden.
Lees meer...


14 januari 2016 / Kunst als onderdeel van de theologiestudie

Niet alleen christelijke kunst is voor de theologieopleiding belangrijk. Ook wereldse kunst is belangrijk omdat je je als theoloog altijd verhoudt tot de samenleving waarin je je bevindt.

Lees meer...