ArtWay

Abstracte kunst is optische glossolalie, een tegenwereld in beeld. Horst Schwebel

De Enghøj Kirke in Randers

ArtWay beeldmeditatie 12 januari 2020

www.artway.eu

De Enghøj Kirke in Randers

Een lichtend schip

door Arnoud E. van der Wal

De Enghøj Kirke in Denemarken is een modernistische kerk uit 1994. De kerk met diverse bijgebouwen ligt bovenop een heuvel in een nieuwe woonwijk in het noorden van de stad Randers. Op de toegangsweg uit het westen, die door de brede groenstrook van deze wijk leidt, is de kerk al vanuit de verte zichtbaar. Hij ligt daar als een wit landmark hoog op de heuvel met het afhellende groen aan zijn voeten. Aanleiding voor de bouw was het plan om de plaatselijke Evangelisch-Lutherse gemeente te splitsen in verband met de bevolkingsgroei.

Het gebouwencomplex bestaat naast de kerk zelf uit drie gebouwen met een kerkelijk kantoor, een keuken en diverse ontmoetingsruimten onder meer voor het omvangrijke jeugdwerk, een parkeerplaats, een kunstmatige heuvel en een losstaande toren. Die heuvel biedt het uitzicht over het gebied, wat de kerk ontbeert. Deze is namelijk sterk in zichzelf gekeerd door de hooggeplaatste ramen die licht binnenlaten, maar geen uitzicht geven.

Het ontwerp van architect Henning Larsen werd gekozen na een prijsvraag waarvoor vijf partijen waren uitgenodigd. Het ontwerp heeft een traditionele opbouw met een lengteas waarop de binnenplaats, de hal en de kerkzaal zijn geplaatst. De indeling van de kerkzaal is ook traditioneel met drie gangpaden: aan de zijkanten en één in het midden, uitkomend bij de avondsmaalstafel en de preekstoel voorin, met een orgel achterin op de eerste verdieping, boven de entree.

Het is bijzonder verrassend hoe architect Henning Larsen voortborduurt op de traditie van een symmetrisch wit kerkje met toren, maar daar een totaal nieuwe invulling aan geeft. Het meest opvallend zijn de kapvorm en de fraaie toepassingen van licht. Maar ook de materiaalkeuze, het kleurgebruik en de losgeplaatste toren zijn vernieuwend. De kap bestaat geheel uit hout en heeft een V-vorm, die zich in de kerkzaal als de romp van een schip manifesteert. Hiermee is een originele variant gemaakt op de houten scheepsmodellen die in veel Deense kerken hangen. In de scheepsromp worden ook wel twee handen gezien die zich openen naar de hemel.

In de vrij donkere kerkzaal, waarin geen zicht mogelijk is op de wereld, komt het meeste licht van boven; dit heeft uiteraard een symbolische functie en het bepaalt de bezoeker bij God. Overal waar het dak de muren raakt, over de volle lengte van de vier zijden, zijn smalle dakramen geplaatst, waardoor er prachtig strijklicht over de muren valt. In beide zijmuren zijn daarnaast om de twee meter twintig kleine ramen aangebracht. Deze doen de vrij donkere sobere muur plaatselijk oplichten. ’s Avonds als het lamplicht aan is, levert dit buiten een bijzonder beeld op van kleine lichtpuntjes.

Licht is ook op een speciale manier toegepast om de avondmaalstafel te accentueren. De tafel valt bij binnenkomst direct op omdat deze in zwart graniet is uitgevoerd en voor een zeer lichte achtgrond is geplaatst en dus sterk contrasteert. De lichte achtergrond is gevormd door een opening in de wat donkere westelijke wand te maken en pal daarachter een tweede wand te plaatsen die juist veel licht reflecteert. Het effect is dat de avondmaalstafel met het kruis erop sterk opvalt en dat het middenpad dat ernaar toe werkt als een ‘weg naar het licht’.

Aan het plafond van de kerkzaal hangen aan beide zijden 55 lange kabels met vrij kleine lampjes onderaan die als ze uit zijn in het beperkte daglicht glimmen en als ze aan zijn een lichte gloed in de kerkzaal brengen en de sobere zaal opvrolijken. Het lijkt het persoonlijke lichtje te zijn voor iedere bezoeker. Vóór in de kerk bevindt zich de meest subtiele toepassing van licht. In de muren zijn namelijk twee balkvormige uitsparingen gemaakt waarin waxinelichtjes zijn geplaatst.

De wanden zijn uit grote betonblokken opgetrokken van ruim twee bij één meter. Door het patroon van telkens acht stippen lijken het wel grote legoblokken. De wanden zijn 13 meter hoog. In het midden van de kerkzaal, onder de kiel, is van die hoogte nog maar ruim de helft over. De binnenkant van de muren bestaat uit kaal beton, de buitenkant is met een speciale silicaatverf behandeld, waardoor de kerk buiten bij zonnig weer lijkt te stralen.

Naast het houten plafond en de orgelkast met veel hout bestaan de kleuren uit zwart en wit met alleen de bekleding van de banken in blauw. De wanden en de vloertegels zijn wit. De toegangsdeuren, de kerkbanken, de avondmaalstafel, de knielbanken daarbij, het doopvont, de preekstoel en de piano zijn alle in zwart uitgevoerd. Architect Larsen vertolkt met zwart graniet Gods oneindigheid en past dit toe in de elementen waarin de relatie met God tot uiting komt, zoals het doopvont, de preekstoel en de avondsmaalstafel.

De kerkelijke gemeente wilde bij de bouw al een losse klokkentoren plaatsen, maar vanwege het budget zag men er toen vanaf. Als tijdelijke oplossing werd een klok in één van de patio’s gehangen. In 2012 is de toren er alsnog gekomen en voorzien van twee klokken waardoor de kerk niet alleen duidelijk zichtbaar, maar nu ook hoorbaar is in de omgeving.

*******

Henning Larsen (1925-2013) is een Deense architect. In 1959 startte hij zijn eigen architectenbureau dat meerdere bekende gebouwen ontwierp, waaronder het operagebouw in Kopenhagen. Zijn architectuur is geworteld in de Scandinavische designtraditie. Het eerste grote buitenlandse project was het ministerie van buitenlandse zaken in Riyadh. In de 1980s zette Larsen het architectuurtijdschrift SKALA op. Als professor aan de Koninlijke Kunstacademie nodigde Larsen internationale architecten uit om les te komen geven op de academie. Zij werden vervolgens geïnterviewd voor SKALA. Dit had een grote invloed op de nieuwe generatie Deense architecten, die daardoor aan internationale gerichtheid won. Het tijdschrift bestond 10 jaar.

Arnoud E. van der Wal (1961) is landschapsarchitect, afgestudeerd in Wageningen en werkzaam aan de HAS Hogeschool in Den Bosch, waar hij verbonden is aan de studie Landscape Design. Naast zijn passie voor de architectuur van landschappen, parken en tuinen is hij zich de laatste jaren ook gaan richten op moderne kerk- en kapelarchitectuur. Daarvan is in 2019 een reeks  artikelen verschenen in het Nederlands Dagblad. In zijn vrije tijd is hij graag in de natuur en speelt hij piano, ook in zijn kerkelijke gemeente in Zaltbommel. Verder is hij enthousiast betrokken bij het Alphawerk in Zaltbommel dat in een bijzondere samenwerkingvorm katholiek/protestant/evangelisch gestalte krijgt.

*******

OP DE WEBSITE   NIEUW OP DE WEBSITE   NIEUWS

1. JAAR VAN DE KATHEDRAAL – Zondag 2 februari: Opening: het Jaar van ‘De Kathedraal’ in de Domkerk, Utrecht. 2020 is voor de Domkerk het jaar van ‘De Kathedraal’: In lezingen, concerten, vieringen, exposities en rondleidingen is daar volop aandacht voor. Een voorproefje van het jaarprogramma kunt u meemaken op zondag 2 februari, van 14.00 – 16.30 uur. De expositie van het werk van Jim Harris (zie tekst onder) zal dan voor het eerst te zien zijn en ingeleid worden door Erna Flokstra. Domorganist Jan Hage speelt 'Cathédrales' van Louis Vierne. Professor August den Hollander houdt een lezing onder de titel ‘Kansen en bedreigingen voor de kathedraal als religieus cultureel erfgoed.’ Na afloop wordt er een hapje en drankje geserveerd. Programma en tijd: 14.00 uur: Inloop en bezoek tentoonstelling; 14.30 – 16.00 uur: Inleiding August den Hollander, muziek door Jan Hage en inleiding door Erna Flokstra. Vanaf 16.00 uur rondleiding door Jim Harris en ontmoeting onder genot van hapje en drankje. Aanmelding: Voor 30 januari via: communicatie@domkerk.nl
 
2. TENTOONSTELLING DOM UTRECHT2 februari – 19 maart: Dom, Utrecht: Tentoonstelling van Jim Harris; Steen, hout, water en licht. Jim Harris (Londen 1968) liet zich voor deze tentoonstelling inspireren door het eeuwenoude steen en hout, het water en de lichtval op het steen en hout en het water in de binnenstad van Utrecht. Harris laat zien dat het spel van licht eeuwenoude relaties zichtbaar maakt zoals de lichtval op nieuwe gracht die de lichtval in de Domkerk mogelijk maakt doordat alle bouwmaterialen voor de Domkerk vervoerd zijn over de nieuwe gracht. Deze relaties maakt Jim Harris zichtbaar door -en plein air- en in de Domkerk met water en inkt de lichtval open te breken in verschillen de vlakken. Zo ontstaat er een spel met perspectief doordat de gesplitste delen samen een nieuw geheel vormen. De beweeglijkheid van het licht op steen en water wordt zo extra versterkt. Het werk van Jim Harris geeft zo een bijzonder perspectief op het Jaar van de Kathedraal waar de Domkerk dit jaar met haar tentoonstellingen aandacht aan besteed. Jim Harris heeft zijn opleiding eind jaren tachtig en begin jaren negentig in Londen en Bristol gehad. Sinds 1999 woont hij afwisselend in Amsterdam en Utrecht. Zijn tekeningen en schilderijen zijn in vele private verzamelingen opgenomen zoals de AkzoNobel Art Foundation, de Aegon Kunstcollectie en in het Morat-institut te Freiburg.

3. HOVO CURSUS V.U. AMSTERDAM – 1 april - 15 april, woensdagen, 13.30 -16 u, HOVO Vrije Universiteit De Boelelaan 1105, Amsterdam: Moderne kruiswegstaties, als spiegel van en metafoor voor menselijk lijden. Docent Ruud Bartlema. Het is een zeer oude gewoonte: op de Goede Vrijdag de kruisweg lopen in de kerkruimte of daarbuiten, langs een aantal afbeeldingen van de zogenaamde Via Dolorosa, de weg die Jezus van Nazareth na zijn veroordeling van het gerechtsgebouw van Pilatus naar Golgotha liep. Toen de kruistochten waren afgelopen ontstonden nieuwe tradities. De verschillende plaatsen waar men stilhield, de zogenaamde staties, werden aangegeven met eenvoudige, genummerde kruisen. Deze werden later vervangen door afbeeldingen in de vorm van schilderingen of reliëfs. In de tijd van de Romantiek werd de devotie rond de kruisweg bijzonder populair en ging de kruisweg tot de standaarduitrusting van bijna elke nieuw te bouwen (Rooms Katholieke) kerk behoren, helaas vaak resulterend in afbeeldingen van een bedenkelijk artistiek gehalte… In de twintigste eeuw, die zo nadrukkelijk door het leed van miljoenen mensen is gestempeld, kwam er behoefte aan een meer eigentijdse vormgeving van de kruisweg. De bijzondere intentie van de kruisweg – het verbinden van het lijden van Christus met het eigen lijden – heeft in de twintigste en in de eenentwintigste eeuw een aantal moderne kunstenaars geïnspireerd tot het maken van eigentijdse kruiswegen. In drie colleges bekijken we aantal moderne kruiswegen, zoals die van Albert Servaes, Jan Toorop, Aad de Haas, Barnett Newman en anderen.  https://hovo.vu.nl/nl/cursusaanbod/voorjaar-2020/kunstgeschiedenis-en-architectuur/moderne-kruiswegstaties-als-spiegel-van-en-metafoor-voor-menselijk-lijden/index.aspx

Voor meer tentoonstellingen, lezingen, kunstvespers, conferenties enz. in Nederland, België, Europa en elders in de wereld, klik hier

ArtWay is een website met materiaal voor kerken en individuen die kunst en geloof met elkaar willen verbinden.

ARTWAY: OPENING EYES, HEARTS AND MINDS


Andere recente meditaties:
- januari 2020: Dmitri Plavinsky: Blad in een kerkmuur
- januari 2020: De Binchester ring
- januari 2020: Roman Ondák: Measuring the Universe
- december 2019: De regenboog

Voor meer beeldmeditaties, klik onder Kunstenaars