ArtWay

Schoonheid is Godservaring. Herman Finkers

Dmitri Plavinsky: Blad in een kerkmuur

ArtWay beeldmeditatie 26 januari 2020

www.artway.eu

Dmitri Plavinsky: Blad in een kerkmuur

Geestelijke landschappen

door Viktor Barasjkov

Oude kerkmuren hebben hun eigen geschiedenis. Dat is vast en zeker een aanwijzing als we dit schilderij bekijken, maar een aanwijzing waarvoor? Deze vraag dringt zich op bij het schilderij Blad in een kerkmuur (1974) van de Russische kunstenaar Dmitri Plavinski (1937-2012). De schilder kende zijn land goed, hij bezocht historische stadjes en zijn werk weerspiegelt de schoonheid en de pijn van gesloten kerken. Op het schilderij zien we reliëfs in een kerkmuur, heel zorgvuldig geschilderd, die ons herinneren aan het beroemde reliëfsnijwerk op de Demetriuskathedraal in Vladimir (1194-1197) en de Sint-Joriskathedraal in Joerjev-Polski (1230-1234). Deze kathedralen zijn gebouwd met elementen van de Romaanse stijl, maar het meest opvallend was de rijke decoratie met snijwerk. Deze reliëfs geven niet alleen heiligen, engelen en aartsengelen weer, maar ook mythologische dieren (leeuwen, griffioenen, chimaera’s), vogels en planten.

Midden op het schilderij is een boomblad te zien. Volgens de schilder is ‘het blad een afdruk van de hand van de Schepper die zich opent naar het licht.’ Daarnaast is nog een hand afgebeeld, ook naar het licht geopend. Het blad is bovendien een symbool van het universum (Plavinski maakte in 1975 de ets Kosmisch blad).

Op de kopergravure Het gebouw van het evangelie (1976) herinnert de boekband om een oud manuscript aan de grote, veelgelaagde iconostase in Russische kerken. De ladders zijn ook steigers. Ze verbinden hemel en aarde en wijzen op de verbindingen tussen het Oude en het Nieuwe Testament. Zo is er bovenaan een beeld van de Drie-eenheid. Daaronder is een beeld van de Moeder Gods van het Teken met het Kind Jezus in een rond medaillon. Van hier gaat een ladder naar een van de evangelisten (drie zijn er in de hoeken te vinden, en de vierde hoek van de boekband is beschadigd). In het midden is Christus in Majesteit uitgebeeld als almachtige rechter van de mensheid, omringd door Maria, Johannes de Doper, de aartsengelen Michael en Gabriël en de apostelen Petrus en Paulus die bidden voor onze verlossing. Helemaal bovenaan zien we een evangelieblad naar buiten steken; de tekst (in het Kerkslavisch) begint met de woorden ‘En het geschiedde in die dagen…’ Dat zijn de woorden die gewoonlijk worden uitgesproken voorafgaand aan de lezing uit het Nieuwe Testament.

Kathedraal met een Vleermuis (1972) heeft op het eerste gezicht iets angstaanjagends. Dat komt niet door de vliegende vleermuis. Het is veel ernstiger: er staat op de muur geen koepel en ook het kruis mist. En wat betekent die boom voor de kathedraal? Plavinski geloofde in een universeel verband tussen alle dingen. Dus zijn de natuur (boom) en cultuur (kathedraal) onderdelen van de ene gang van de geschiedenis. Kijken we nauwkeuriger, dan zien we bovenaan Koning David, spelend op zijn harp en zingend, en vogels die zingen voor God. Er zijn ook reliëfs van bomen en mythologische dieren. We kunnen eruit opmaken dat de boom en de vleermuis onderdeel van het reliëfsnijwerk op de kerk zijn: symbolen van leven, niet van verval. Rond dezelfde tijd had de Russische filmregisseur Andrej Tarkovski vergelijkbare gedachten over fundamentele geestelijke waarden. Dit kwam naar voren in de recente tentoonstelling (21 juni-22 september 2019) Vrije Vlucht in de Nieuwe Tretjakovgalerij in Moskou, waar episodes uit Tarkovski’s film Andrej Rubljov werden vertoond in een zaal met schilderijen van Plavinski.

‘Structureel symbolisme’ heet Plavinski’s sterk religieuze en filosofische systeem van denken en kunst. In dit structureel symbolisme wordt het samenhangende beeld van de wereld uitgesplitst in reeksen symbolen die verzonken liggen in lagen van de tijd: verleden, heden en toekomst. De chronologische tijdreeks wordt losgelaten, daar de tijd die ons vormt en die ons vult met innerlijke betekenis de tijd is die voorbij is alsook terugkerend (want het verleden blijft ons beïnvloeden). Voor ons is juist deze tijd de werkelijkheid.

Plavinski zocht naar de eenheid van alle religies van de wereld. Die zoektocht kwam voort uit zijn geloof in kosmische samenhang. Het doel van kunst was volgens hem niet kennis van de wereld of de weergave daarvan, maar het creëren van onbekende geestelijke landschappen. Sprekend over de taak van de kunstenaar maakt hij onderscheid tussen ‘contemporaine’ kunstenaars en kunstenaars ‘van hun tijd’. Deze laatsten proberen ‘contemporain’ te zijn door eigentijdse zaken te behandelen, maar ze vergeten dat het voor God dwaasheid is om zich de tijd toe te eigenen door te spreken van ‘hun tijd’. Contemporaine kunstenaars behandelen eeuwige of filosofische zaken en hebben het vermogen om door de biologische tijd heen de ruimte-tijd te bereiken oftewel het oneindige.

*******

Dmitri Plavinski, Blad in een kerkmuur, 1974, olie, vinyltempera, collage op doek, 100 × 80 cm. Privécollectie, Italië.

Dmitri Plavinski, Het gebouw van het evangelie, 1976, kopergravure, 71,7 × 58 cm. Poesjkin- Staatsmuseum voor Schone Kunsten, Moskou.

Dmitri Plavinski, Kathedraal met een vleermuis, 1972, ets, 88,7 × 58,7 cm. Tretjakovgalerij, Moskou.

Dmitri Plavinski (1937-2012) was een Russische kunstenaar. In de jaren zestig was hij een van de grondleggers van de non-conformistische kunstenaarsbeweging in Moskou. Zijn eigen benadering van kunst noemde hij ‘structureel symbolisme’. Zijn voornaamste thema’s waren tijd, herinnering, muziek en woord. Hij werkte met veel technieken: ets, olieverf, vinyltempera, acrylverf, gips, collage en hout. Hij is auteur van het geïllustreerde Book of Grass. Hij reisde in Midden-Rusland, Armenië, Georgië, Centraal-Azië, Griekenland, Italië en Israël. In indrukken van al die reizen zijn in zijn werk terug te vinden. Van 1991 tot 2004 werkte hij in de Verenigde Staten. Zijn werk is doortrokken van filosofische en religieuze thema’s.

Viktor Barsjkov is een Russische filosoof en kunsthistoricus. Hij is universitair hoofddocent aan de vakgroep Filosofie en Religiestudies aan de Staatsuniversiteit (Stoletov Universiteit) van Vladimir in Rusland. Zijn voornaamste interessegebieden zijn hedendaagse religieuze kunst en architectuur, cultuurfilosofie en religieuze antropologie. Hij is lid van de Russische afdeling van de International Association of Art Critics (AICA).

*******

OP DE WEBSITE   NIEUW OP DE WEBSITE   NIEUWS

1. SYMPOSIUM FIGURA DIVINA – 26 maart, 13 – 17.15 u, Ariënsinstituut Keistraat 9 Utrecht: Passies in Moderne Kunst. Een Passie betreft een verhaal, toneelstuk, muziekstuk of een beeldend kunstwerk dat het lijden van Jezus Christus als uitgangspunt heeft. Over Passies in moderne kunst gaat het symposium van Figura Divina. Hoe wordt de lijdende Christus in 21ste-eeuwse Passie-composities verklankt (Mirella Klomp)? Scènes uit het Passieverhaal in stille films worden getoond en besproken (Caroline Vander Stichele). Hoe beleefden mensen kunst en lijden in hartje Amsterdam tijdens de Stations of the Cross (Lieke Wijnia)? Peilingen inzake passie in moderne kunst geven Johan Goud en Marc de Kesel; dagvoorzitter Wessel Stoker. Aanmelding geschiedt door het sturen van een mail naar   Sujin Rosie (  x.j.s.rosie@tilburguniversity.edu) en het overmaken van het verschuldigde bedrag (12 euro) naar NL28 INGB 0000 545141 t.n.v. FG Bosman (penningmeester) o.v.v. ‘symposium passies’.

2. WORKSHOP GRADY VAN DEN BOSCH – 29 februari, 12 – 17 u, tekenlokaal van het Willem de Zwijgercollege, Nieuwe 's-Gravelandseweg 38, Bussum: Grady van den Bosch Workshop 3 x Kunst Kijken & Maken. In deze workshop nemen we rustig de tijd om ons te verdiepen in enkele kunstwerken. Dit doen we niet in het wilde weg, maar a.d.h.v. 3 kunstkijkmethodes. Steeds 1 of 2 hedendaagse kunstwerken per methode. Na elke methode ga je geïnspireerd associaties, ideeën, beeldelementen e.d. vertalen in houtskoolschetsen. Zo kun je meteen je gedachten vastleggen en ga je letterlijk en figuurlijk met een stapel inspiratie naar huis. In deze workshop kom je onder de huid van een kunstwerk. Voor kunstenaars en kunstliefhebbers. Kosten: 40 euro, inclusief schetsmateriaal, schrijfmateriaal, documentatie, koffie/thee. Je neemt zelf een lunchpakket mee. Docent is kunsteducator en kunstenaar Grady van den Bosch. Meer info op: www.gradyvandenbosch.nl. Opgeven uiterlijk 15 februari bij gradyvandenbosch@kpnmail.nl

3. HANSA VERSTEEG IN DEN HAAG - 1 februari – 29 februari, Buurt- en kerkhuis Bethel, Thomas Schwenkestraat 28|30, Den Haag: expositie Hansa Versteeg. Op 30 januari wordt in Bethel de uitgave van het boek ‘Dat wonderlijke kerkasiel – de non-stop viering in de Haagse Bethelkapel’ gepresenteerd en gevierd. Tegelijkertijd wordt dan de expositie geopend van werken van Hansa Versteeg, schilder van Madonna del Mare Nostrum, dat een icoon van het kerkasiel werd. Zijn bijzondere werken zullen bij Bethel een maand lang te zien zijn. Voor de te verwachten belangstelling wil Bethel zijn openingstijden verruimen. Daarvoor zoeken Bethel vrijwilligers, die enkele middagen in februari bezoekers kunnen ontvangen. Wie dat wil, kan zich aanmelden bij Klaas Bruins, kbruins@stek-denhaag.nl of 070 3181656 en krijgt als waardering dit boek over het kerkasiel cadeau. Di en do, 10 – 17 u. Za, 14 – 17 u. https://konkreetnieuws.nl/2020/01/bijzondere-tentoonstelling-in-buurt-en-kerkhuis-bethel/

4. VAN EYCK IN GENT - 1 februari – 30 april, Museum voor Schone Kunsten, Fernand Scribedreef 1, Gent: Van Eyck. Een optische revolutie. De grootste Jan van Eyck-tentoonstelling ooit. In 2020 organiseert het Museum voor Schone Kunsten (MSK) Gent de grootste Jan van Eyck-tentoonstelling ooit. Wereldwijd zijn er van deze Vlaamse meester slechts een twintigtal werken bewaard. Zeker de helft daarvan reist naar ons museum. Hier worden ze samengebracht met werk uit Van Eycks atelier en kopieën van intussen verdwenen schilderijen. Maar ook met meer dan 100 topstukken uit de late middeleeuwen. Daarvoor worden maar liefst 13 museumzalen heringericht. 9.30 – 19 u (ma, vr, za tot 23 u). https://vaneyck2020.be/

5. DIT IS MIJN VERHAAL IN ZWOLLE - 10 januari – 12 april, Academiehuis Grote Kerk, Grote Markt 18, Zwolle: Dit is mijn verhaal. Jongeren over geloof, hoop en inspiratie. In de tentoonstelling Dit is mijn verhaal vertellen achttien jonge christenen over een kantelpunt in hun leven. Zij koppelen hun persoonlijke verhaal aan een bijbelverhaal dat hen in die periode hoop en inspiratie gaf. De tentoonstelling schetst een eigentijds beeld van wat het betekent om vandaag de dag jong en christen te zijn. De jongeren beleven hun protestantse, katholieke of oosters-orthodoxe geloof allemaal op hun eigen manier. Ook hun culturele achtergronden lopen sterk uiteen. De verhalen over vriendschap, vergeven,  loslaten, acceptatie, durven zijn wie je bent, zijn zeer persoonlijk en tegelijk universeel.  Carolien Croon, directeur Bijbels Museum: ´De jongeren vertellen over de tegenslagen en obstakels in hun leven. Zó open, alsof dat de gewoonste zaak van de wereld is. Hun verhalen raken me diep.´ De tentoonstelling bestaat uit levensgrote fotoportretten van twaalf verhalenvertellers. Deze krachtige, en tegelijk kwetsbare, portretten zijn gemaakt door Zilveren Camera winnaar Cigdem Yuksel. Maartje Duin en Lotte van Gaalen maakten begeleidende audiodocumentaires over deze twaalf jongeren. De overige zes vertellen hun verhaal in korte, poëtische films, gemaakt door Sanne Rovers, met animaties van Tess Martin.  De tentoonstelling is een productie van het Bijbels Museum in Amsterdam. Di – za, 11 – 16 u. https://www.academiehuis.nl/evenement/expositie-dit-is-mijn-verhaal/

Voor meer tentoonstellingen, lezingen, kunstvespers, conferenties enz. in Nederland, België, Europa en elders in de wereld, klik hier

ArtWay is een website met materiaal voor kerken en individuen die kunst en geloof met elkaar willen verbinden.

ARTWAY: OPENING EYES, HEARTS AND MINDS