ArtWay

Schoonheid is Godservaring. Herman Finkers

Fra Angelico: De kruisiging

ArtWay beeldmeditatie 9 februari 2020

www.artway.eu

Fra Angelico: De kruisiging

Verheven en nabij

door Gertjan Schutte

In het kleine plaatsje San Domenico bevindt zich De kruisiging, een tamelijk onbekend werk van Fra Angelico. Hij heeft Maria en de andere heiligen rondom het kruis hier weggelaten, waardoor het werk voor mij dichterbij komt dan veel van zijn andere werk.

De gammele en veel te luidruchtige bus van lijn 7 rijdt vanaf het San Marco plein in Florence naar het noorden, naar het kleine plaatsje Fiesole. Ongeveer halverwege stopt lijn 7 in een nog kleiner plaatsje, San Domenico. Dit plaatsje is vernoemd naar het Convento di San Domenico, een klooster dat nog steeds bewoond wordt door Dominicaanse geestelijken en ook gebruikt wordt door het Europees Universitair Instituut (EUI), waar ik zelf een tijd werkte. In 2018 gaf een van de dominicanen, de Ier Michael Dunleavy een reeks lezingen aan het EUI over de bekendste inwoner van San Domenico, Giovanni da Fiesole, beter bekend als Fra Angelico (ca. 1395-1455). Deze grote schilder woonde en werkte lange tijd in het convento¸ waardoor het klooster eeuwenlang een aantal van zijn meesterwerken herbergde. Om die reden nam Father Dunleavy ons mee naar het convento, waar nog steeds twee werken van Fra Angelico te zien zijn.

Veel van diens leefwereld is er niet meer. Het steriele barokke interieur van de kloosterkerk heeft niets meer te maken met de late middeleeuwen. De meeste van Fra Angelico’s werken zijn ook verdwenen, geroofd door de Fransen, zoals het indrukkende paneel De kroning van de maagd, nu in het Louvre. De Fransen haalden zelfs een fresco van de muur, namelijk De kruisiging met de treurenden en Sint Dominicus. Andere werken bevinden zich in Sint Petersburg en Madrid.

Een van Fra Angelico’s vroege werken staat er echter nog steeds, Het Fiesole altaarstuk, waar Maria en Christus omringd worden door Barnabas en drie heiligen van de Dominicaanse orde, Thomas van Aquino, Peter van Verona en natuurlijk Dominicus (1170-1221) zelf. Het werk laat goed zien dat Fra Angelico allereerst een gelovig monnik was, iets dat father Dunleavy als gelovig katholiek terecht benadrukte. Fra Angelico zette zijn immense talent in om de verhevenheid van God te laten zien. Fra Angelico werd dan ook bekend met zijn sacra conversazione, een compositie waarbij Maria, Christus en de heiligen om hen heen met elkaar verbonden zijn in gezamenlijk gebed.

De taferelen van Fra Angelico stijgen op naar boven en laten een hemelse heiligheid zien, waar de rommelige aardse werkelijkheid verdwenen is. Is het toeval dat Fra Angelico de nadruk legde op heilige verhevenheid? Veel geduld hadden sommige dominicanen niet met minder verheven opvattingen. Het waren de Dominicanen die een hoofdrol speelden in de middeleeuwse inquisitie. Dominicus, voluit Dominicus Guzmán (1170-1221), ging naar de Languedoc in Zuid-Frankrijk om de katharen, ook bekend als de albigenzen, te bestrijden. Deze groep ‘ketters’ ageerde tegen de schoonheid van de schepping; de mens dient verlost te worden van het lijden van het lichaam en de aarde, ideeën die de rechtlijnige dominicanen veroordeelden als ketterij. Van dergelijke praktijken kan de schilder-monnik Fra Angelico zelf niet beschuldigd worden, maar zijn nadruk op zuiverheid heeft toch raakvlakken met de onbuigzaamheid van de Dominicaanse orde.

Het tweede werk van Fra Angelico overgebleven in San Domenico biedt echter onverwachts tegenwicht tegen deze rechtlijnigheid. In de kapittelzaal achterin het convento is een fresco afgebeeld van de gekruisigde Christus (zie bovenaan). Deze fresco is lang verborgen gebleven doordat er nieuwe lagen kalk overheen aangebracht waren, waardoor het voor roof maar ook voor moderne toeristen verborgen bleef. Tijdens de rondleiding door father Dunleavy had ik een mogelijkheid het te zien.

Fra Angelico beeldde Christus af eenzaam aan het kruis. Het fresco was opgebracht op een muur van de kapittelzaal, zodat de lijdende Christus tijdens de vergaderingen van de monniken altijd bij hen was. Het lichaam van Christus lijkt dan ook licht te geven. Maar het werk laat ook ruimte voor de gewone mens die op kan kijken naar Christus.

Ik kan zelf genieten van Fra Angelico’s verheven taferelen die de grauwe alledaagsheid ontstijgen, maar tegelijk blijft er een afstand bestaan, mede door al die vroomheid. Dit tafereel van Christus aan het kruis komt echter veel dichterbij.

*******

Fra Angelico: De kruisiging, 1424-1430, fresco, Convento San Domenico, Fiesole.

Fra Angelico en Lorenzo di Credi: Fiesole altaarstuk, 1424-1430, tempera op paneel, 212 x 237 cm. Convento San Domenico, Fiesole.

Gertjan Schutte is historicus en werkt bij het European University Institute in Florence. Zijn belangstelling gaat uit naar het snijvlak van geschiedenis, religie, kunst en filosofie.

*******

OP DE WEBSITE   NIEUW OP DE WEBSITE   NIEUWS

1. JAN VAN EYCK – In het kader van de grote Jan van Eyck tentoonstelling in Brugge, kunt u hier meerdere artikelen over deze vroege Nederlandse kunstenaar lezen: https://vaneyck.historischnieuwsblad.nl/janvaneyck/van-eyck/

2. ENGELENZENDER VAN MONIEK TOEBOSCH – De komende jaren blijven er engelen te horen op de Houtribdijk tussen Lelystad en Enkhuizen. Niet zoals vroeger via de FM-frequentie, maar via een speciale app. Rijkswaterstaat, beheerder van de Houtribdijk, heeft deze app voor de komende drie jaar geadopteerd. De Houtribdijk krijgt daarmee weer een culturele belevenis door het ‘grootste’ kunstwerk van Nederland te heropenen. Wie tussen 1994 en 2000 over de Houtribdijk reed, kon afstemmen op FM-frequentie 98.0 en engelen horen zingen. Deze zogeheten Engelenzender was een kunstwerk van Moniek Toebosch (1948- 2012). Toebosch wilde met dit audiokunstwerk een persoonlijke schuilplaats bieden, waarbij ze de auto transformeerde tot een soort eigentijdse wegkapel. Op de 26 kilometer lange Houtribdijk, midden in het IJsselmeergebied tussen het Markermeer en het IJsselmeer, vond zij het ideale ‘lege’ landschap voor de juiste beleving van haar engelengezang. De app Engelen/Angels is te vinden in de Apple Store en Google Play Store. Net als bij de oorspronkelijke FM-frequentie zingen de engelen van de app alléén in de onmiddellijke nabijheid van de Houtribdijk. In verband met de verkeersveiligheid komen er geen borden langs de weg (N307). Wel staat er een informatiebord op Trintelhaven halverwege de dijk. Hier kunnen bezoekers veilig de Engelenzender downloaden en beluisteren. Bijvoorbeeld in de auto als eigentijdse kapel óf staand op de dam van Trintelhaven met uitzicht op het IJsselmeer.

3. KRUISWEGEN BESCHIKBAAR VOOR DE VEERTIGDAGEN TIJD EN PASEN – De tijd van Pasen is weer aanstaande. Tijdens de veertigdagentijd en Pasen kan er onder bepaalde voorwaarden een kruisweg worden gehuurd bij www.kruiswegstaties.nl. Heel geschikt zijn:

Mocht u interesse hebben, neem contact op met info@kruiswegstaties.nl 

4. LEZING HAROLD VAN DE PERRE IN WAASMUNSTER BELGIË - 24 februari, 19.30 u, Roosenbergabdij, Oudeheerweg-Heide 3, Waasmunster: Lezing Harold Van de Perre over zijn glasraam “Laudato Si”. Harold Van de Perre (° Ninove, 1937) studeerde aan het Hoger Instituut Sint-Lucas in Gent, specialisatie glasraamkunst en mozaïeken en was er ook docent beeldende kunsten. Monumentale glasramen naar zijn ontwerpen vindt men in kerken en kapellen in o.a. Dendermonde, Ninove, Oudenaarde, Diksmuide, Brugge, Antwerpen, Aarschot, Tongeren, Zwijndrecht, Sint-Willebrord (Nederland) en Meschede, abdij Köningsmunster (Duitsland). In september 2018 werd in de Sint-Baafskathedraal te Gent zijn glasraam “Laudato Si” (Geprezen zijt Gij) geplaatst. De naam verwijst naar de aanhef van de strofen van het bekende Zonnelied van Sint-Franciscus van Assisi en is tevens de titel van de belangrijke encycliek van paus Franciscus uit 2015 over ecologie. In een beeldmontage wordt de ontstaansgeschiedenis en de groei van dit glasraam uit de doeken gedaan. Ook wordt ingegaan op het verschijnsel “glasraam-taal vroeger en nu” en worden nog enkele andere glasramen, onder meer van M. Chagall, nader toegelicht. Meteen komt ook heel even de actuele visie op sacrale kerkelijke kunst aan bod. Inschrijving verplicht via e-mail aan filip.jonckheere@pandora.be.

5. TENTOONSTELLING IN BASILIEK KOEKELBERG (BRUSSEL) – Tot 26 april, Koekelberg, Nationale Basiliek van het Heilig Hart, Basiliekvoorplein 1, Ganshoren: Pierre Van Humbeeck en Maria Piron. Dat kunstenaarskoppel dacht mee na over de vernieuwing van de christelijke kunst na de Eerste Wereldoorlog. De tentoonstelling put onder meer uit hun archief, dat in KADOC wordt bewaard. Pierre Van Humbeeck (1891-1964) en Maria Piron (1888-1969) vestigden zich in 1926 in Leuven en verankerden er zich sterk. Hun werk – zowel tekenkunst als grafiek, schilderkunst als fotografie en zelfs keramiek – past volledig in de artistieke ontwikkelingen van de twintigste eeuw en getuigt van een nieuwe en open geest. Het atelier van de kunstenaars groeide bovendien uit tot een centrum van hernieuwde christelijke spiritualiteit. Beiden onderhielden contacten met vooraanstaande religieuzen, onder meer van de Leuvense abdij Keizersberg, kunstenaars en schrijvers. In 1939 stichtten ze de beweging Art et Louange. In dat kader organiseerde het echtpaar regelmatig lezingen en conferenties over kunst en religie. In de tentoonstelling ‘Maria en Pierre Van Humbeeck-Piron’, georganiseerd door de Vrienden van Van Humbeeck-Piron en het Leuvens Historisch Genootschap, tonen de curatoren Emma Van Briel en Ramon Kenis schilderijen, pastels en tekeningen van het echtpaar, alsook van tijdgenoten als Alfred Delaunois, Frans Nackaerts, Jacob Smits en Anto Carte. Het werk komt grotendeels uit de collectie van de provincie Vlaams-Brabant. Het brede netwerk van de kunstenaars komt tot uiting in brieven, foto’s en publicaties uit het kunstenaarsarchief dat in KADOC wordt bewaard. Wo – vr, zo, 14 -17 u. http://www.basilicakoekelberg.be/documents/expositions.xml?lang=nl

Voor meer tentoonstellingen, lezingen, kunstvespers, conferenties enz. in Nederland, België, Europa en elders in de wereld, klik hier

ArtWay is een website met materiaal voor kerken en individuen die kunst en geloof met elkaar willen verbinden.

ARTWAY: OPENING EYES, HEARTS AND MINDS


Andere recente meditaties:
- februari 2020: Documentaireserie Stuk
- februari 2020: El Salvador: Vrouw, sta op!
- januari 2020: Dmitri Plavinsky: Blad in een kerkmuur
- januari 2020: De Binchester ring

Voor meer beeldmeditaties, klik onder Kunstenaars