ArtWay

De manier om monotonie in religieuze kunst te vermijden is onderdompeling in de Schrift. Jonathan Evens

James Ensor: De intrige

ArtWay beeldmeditatie 13 september 2020

www.artway.eu

James Ensor: De intrige

Maskerade

door Koos Sluiter

James Sydney Edouard baron Ensor (Oostende, 1860-1949) was de zoon van een Engelse vader en een Belgische moeder. Zijn vader probeert kort na de geboorte van James jr. fortuin te maken in Amerika en zijn moeder drijft een winkel in curiosa, schelpen, kostuums en carnavalsartikelen en maskers. Zijn vader keert als mislukkeling terug en wordt door zijn moeder gekleineerd. Toch plaatst James jr. hem op een voetstuk als een begaafd man die hem de wereld van wetenschap en cultuur binnenleidde.

Zijn leven lang was Ensor een moeilijk hanteerbare eenling: thuis, op school, op de kunstacademie in Brussel (’76-’80) en daarna op zijn zolderverdieping boven het woonhuis. Hij maakte deel uit van verschillende groepen kunstenaars, waarvan Les XX (de 20) de belangrijkste was; ook daar was hij een lastige gast. In 1885 verlaat hij de moderne –ismen en gaat experimenteren met licht, lijn en kleur; net als bij Francesco Goya en Odilon Redon duiken er groteske en duistere motieven in zijn werk op zoals carnavalsmaskers en skeletten. Het is artistieke munitie waarmee hij schiet op de gevestigde orde; hij provoceert en bespot haar vertegenwoordigers. Ensor plakt met maskers mensen hun ware gelaat op.

Een bijzonder voorbeeld is De intrige uit 1890: elf figuren staan dicht opeen; in het midden staat als een willoos ding een man met hoed tussen twee vrouwen en van rechts kijkt de dood (doodshoofd met losse kaak) toe. Het doet mij denken aan een doek van Jeroen Bosch met de bespotting van Christus. Voor Ensor is Christus symbool van de miskende profeet, lijdend onder een vijandige massa. Met die figuur identificeert Ensor zich in veel van zijn werk. Voor hem belichaamt hij de mythe van de onbegrepen kunstenaar en met dat beeld van het ondergewaardeerde genie bespeelde hij telkens zijn omgeving. Zijn hele kunstenaarsbestaan was een soort masker.

Mensen dragen maskers om er mee op te treden of om zich erachter te verschuilen. We zijn geen dag, geen uur zonder. De maskers gaan af op genadige momenten waarop we durven geloven dat een ander ons aanvaardt, al zijn we nog zo’n groot raadsel voor onszelf.

*******

James Ensor: De intrige, 1890, olieverf op doek, 90 x 149 cm. Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen.

James Sidney Edouard baron Ensor was een Belgische kunstschilder van het symbolisme. Hij wordt algemeen erkend als de belangrijkste vernieuwer van de moderne kunst in België, een deviante individualist die zich niet gemakkelijk laat onderbrengen in een of andere kunstrichting. Hij was ook componist en schrijver.

Koos Sluiter, geboren in 1946 in Emmen, is sinds 1970 predikant en sinds 2011 emerituspredikant. Hij legt zich toe op het verkennen van het raakvlak van geloof en kunst. Hij verzorgt cursussen en presentaties. Geloven in kunst biedt groepen (bijvoorbeeld in kerken en het volwassenenonderwijs) een verscheidenheid aan programma’s en thema’s. Een overzicht van de onderwerpen staat op de website www.geloveninkunst.nl . Daar staan ook de contactgegevens. In cursussen, presentaties of een liturgie verkent hij samen met u de wisselwerking tussen geloof en kunst. Kunst maakt geloven zichtbaar. Doordat geloven verandert in de loop van de geschiedenis, toont ook de kunst een ander gezicht. Het zien van verschillen maakt mensen bewust van hun eigen tradities. Dat verrijkt de beleving. Koos Sluiter schrijft in deze coronatijd iedere week een korte beeldmeditatie. O.v.v. ‘vragen om kunst’ is het mogelijk om je via geloveninkunst@gmail.com hierop te abonneren.

*******

1. ANDRIES KNEVEL NEEMT EERSTE EXEMPLAAR KUNST D.V. IN ONTVANGST – 19 september, inloop 13:30, begin programma 14:00, Grote- of Barbarakerk, Grote Kerkstraat 4, Culemborg: Boekpresentatie Kunst D.V. Toegang is gratis, aanmelden verplicht. Kunst maakt deel uit van Gods goede schepping. Schepping, zondeval en verlossing raken alle terreinen van het leven, ook het culturele leven. Dit maakt kunst, kunstgeschiedenis en esthetica tot belangrijke aandachtsgebieden. Lange tijd vormde het christelijk geloof een vruchtbare bedding voor allerlei vormen van creativiteit. Welke rol hebben het calvinisme en neocalvinisme hierin gespeeld? Dat en meer wordt besproken in het boek Kunst D.V. dat op feestelijke wijze zal worden gepresenteerd in deze samenkomst. Aansluitend op dit programma vindt ook de boekpresentatie plaats van In wolken uitgesneden van René van Loenen. Verdere informatie en aanmelden voor de boekpresentatie kan via https://motief.buijten.nl/kunstdv. Er zijn 150 plaatsen beschikbaar, dus wees er snel bij, want vol=vol.

2. START ONLINE CURSUS – 14, 21, 28 september; 5, (niet 12), 19, 26 oktober, 10 – 11.45 u, HOVO Utrecht, Live online: De wonderlijke wereld van de christelijke kunst. Docent Sofie van Lier. Het is goed als mensen scènes in de kunst herkennen, maar nog beter als ze deze kunnen interpreteren. Dat is niet altijd meer het geval. Vroeger achtte de schilder begrip van de scènes als bekend, anders had hij wel afbeeldingen van Christus op het gewelf aangebracht. Maar wij hebben dat begrip vaak niet meer. Wij zijn vaak onvoldoende bekend met de christelijke gedachtewereld die ten grondslag lag aan de toenmalige kunst. In deze cursus worden veelvoorkomende kunstthema’s uitgelegd aan de hand van christelijke tradities en geloof: Bv Het Laatste Oordeel lijkt een bekend thema afkomstig uit de Bijbel. Reliekverering is een fundamenteel onderdeel van het middeleeuwse geloofsleven. Hieraan ten grondslag ligt de verering van martelaren in de eerste eeuwen en de wens om nabij het (materiële, tastbare) heilige te kunnen zijn. Reliekhouders en –schrijnen voldoen vaak uitstekend aan die wens. Ook is veel christelijke kunst te verbinden met een dogma. Zo zijn er talloze voorbeelden van de Drie-eenheid en Maria de Moeder van God te vinden, overigens niet altijd goedgekeurd door de kerk. Andere dogma’s, zoals de twee naturenleer of de onbevlekte ontvangenis, laten zich wat moeilijk vangen in beeld, maar kunstenaars hebben vaak dappere pogingen gedaan, met interessante uitkomsten. https://www.hovoutrecht.nl/cursus/de-wonderlijke-wereld-van-de-christelijke-kunst/

3. TENTOONSTELLING AKKV PLUS ACTIVITEITEN – 29 augustus – 1 februari, Museum Boxtel, Baroniestraat 18, Boxtel: Water & Vuur – Bezieling-Religie-Kunst. Een expositie ter gelegenheid van het 100-jarig bestaan van de landelijke AKKV (Algemeen Kristelijk Kunstenaarsverbond). De kunstenaars hebben zich voor deze expositie laten inspireren door het thema ‘Water & Vuur’. Za, zo, 13 – 17 u. https://muboboxtel.nl/wp-content/uploads/2020/07/20200620-Expositie-Water-Vuur-van-AKKV.pdf. In het kader van deze tentoonstelling organiseren AKKV en MUBO allerlei extra activiteiten, zoals presentaties, demonstraties, meet & greets, lezingen en een doorgaande kunstmarkt, waar kleinere werken van de deelnemende kunstenaars voor een redelijke prijs verkrijgbaar zijn. Open op zaterdag en zondag van 13.00 tot 17.00 uur. Graag reserveren via info@moboboxtel.nl of 06-16041898.

4. GLAZENIERSATELIER CAPRONNIER VLAAMS TOPSTUK - Op 11 juni bestempelde minister van Cultuur Jan Jambon het glazeniersarchief Capronnier definitief als Vlaams topstuk. Dit archief van de Brusselse glazeniers François en Jean-Baptiste Capronnier is eigendom van de Vlaamse overheid, die het echter aan KADOC toevertrouwde om het te bewaren en toegankelijk te maken voor onderzoek. Dat is intussen gebeurd. Uniek aan het archief is dat het zo compleet is en van groot belang voor monumentenzorgers en onderzoekers. Het glazeniersatelier Capronnier werd opgericht door vader François (1779-1853) en in 1839 overgenomen door zijn zoon Jean-Baptiste (1814-1891). Het was een van de meest toonaangevende ateliers aan het begin van de 19de eeuw, een periode met een vernieuwde interesse in glasschilderkunst. Naast vader en zoon Capronnier werkten ook de belangrijkste historieschilders van die tijd mee aan de taferelen, onder wie François-Joseph Navez (1787-1869), Charles De Groux (1825-1870) en Constantin Meunier (1831-1905). Het atelier produceerde niet alleen nieuwe ramen, zowel voor binnen- als buitenlandse kerken, maar voerde ook restauraties uit van historische glasramen in monumentale kerkgebouwen in België, zoals de Sint-Michiels- en Sint-Goedelekathedraal in Brussel en de Sint-Jacobskerk in Antwerpen. Het atelier Capronnier heeft zo zijn stempel gedrukt op vele restauraties en op de neogotische kerkgebouwen die in de negentiende eeuw in Vlaanderen verrezen. Meer informatie over het atelier Capronnier lees je hier. Bekijk een selectie van de collectie op LIMO. In Nederland zorgde het atelier Nicolas in de negentiende eeuw voor een herleving van de glasschilderkunst. Een presentatie van de ateliers Capronnier en Nicolas vind je op KADOC Erfgoed.

Voor meer tentoonstellingen, lezingen, kunstvespers, conferenties enz. in Nederland, België, Europa en elders in de wereld, klik hier

ArtWay is een website met materiaal voor kerken en individuen die kunst en geloof met elkaar willen verbinden.

ARTWAY: OPENING EYES, HEARTS AND MINDS


Andere recente meditaties:
- september 2020: Piet den Hertog: Lockdown
- september 2020: Liviu Mocan: Archetypen
- augustus 2020: Gaspar de Crayer: De bewening van Christus
- augustus 2020: Erika Diettes: Sudarios

Voor meer beeldmeditaties, klik onder Kunstenaars