ArtWay

Kunst kan ons helpen de wereld te zien als geladen met Gods aanwezigheid. David Taylor

Kunst als onderdeel van de theologiestudie

Kunst als onderdeel van de theologiestudie

door Harbert Booij

Hoe kan aandacht voor kunst een plaats krijgen in de theologiestudie? Natuurlijk is het mooi als er in een theologieopleiding een speciale cursus of meerdere cursussen zouden zijn met verschillende invalshoeken op het gebied van de kunsten (beeldend, literair, muzikaal). Als expliciete aandacht voor kunst wenselijk geacht wordt, betekent dit dat het goed is ruimte vrij te maken in het curriculum voor een deel van de kunst- en cultuurgeschiedenis (tenminste de christelijke en de West-Europese), voor kennismaking met de meest moderne, actuele kunst, met ballet, film, fotografie, zoveel mogelijk in reële ontmoeting daarmee. Maar we kunnen ook veel diepgaander in de theologische disciplines zoeken naar de verbeelding en de creativiteit, die daarin verscholen ligt als zaad in de akker. Geen pastoraat, geen hermeneutiek, geen verkondiging en zelfs geen catechese zonder verbeelding en symbolische taal. Verbeelding is meer dan kunst, maar zonder kunst verliest verbeelding wel heel veel aan concrete, direct waarneembare, fysiek ervaarbare vormgeving daarvan. De kern van theologie is verbeelding, zoals het in godsdienst om verbeelding gaat. Theologie is gericht op de verbeeldende mens, de verbeeldende kerk en de verbeeldende samenleving. Verbeelden, veranderen, leren en verlangen en het genieten daarvan vormen samen één hecht geheel, ook wel geloof genoemd. Kunst is daarvan een persoonlijke uiting die gericht is op het delen daarin door velen. 

Niet alleen christelijke kunst is voor de theologieopleiding belangrijk. Ook wereldse kunst is belangrijk omdat je je als theoloog altijd verhoudt tot de samenleving waarin je je bevindt. Vergelijk Paulus op de Areopagus – hij sluit aan bij de godenbeelden die hij daar ziet. Zo hebben al de eerste kerkvaders zich vertrouwd gemaakt, als zij dat al niet waren, met de antieke cultuur om er dan vervolgens op te kunnen reageren.

In onze geseculariseerde cultuur kun je aan kunstuitingen aflezen wat er leeft aan waarden en normen. Aandacht voor kunst maakt deel uit van de cultuuranalyse die een theoloog zal willen maken als zij/hij serieus van betekenis wil zijn voor die cultuur. Soms – het lijkt zelfs wel meestal zo te zijn – kunnen niet-christelijke kunstenaars indrukwekkender dan christelijke kunstenaars in beeld brengen wat er aan de hand is in onze tijd. 

Door te oefenen in het leren begrijpen van kunst, welke dan ook, oefen je je meteen in hermeneutiek. Hermeneutiek is steeds het vertalen en vertolken van iets wat niet meer één op één begrepen kan worden. De eerste verstaander ben je zelf, en daarna de anderen die jij deelgenoot maakt van wat je begrijpt of die jij een leerproces door laat maken, waarbij die ander soms zelfs tot een begrip komt waar je zelf nog niet opgekomen was. Hermeneutiek is een creatief ( scheppend) gebeuren, een vak ook waarin je ziet dat het steeds gaat om betekenisgeving in dialoog met elkaar. 

Niet alleen westerse kunst is van belang. Ook kennis van kunst en architectuur uit de islam is tegenwoordig actueel, en ook die van het hindoeïsme en het boeddhisme. Dat geldt zeker voor wie godsdienstles gaat geven. Ook films en muziek uit die wereld kunnen dan belangrijk zijn. Maar ook de missionair en diaconaal werker heeft het nodig enige voeling te hebben met de culturen van andere godsdiensten. Een theoloog moet tegenwoordig wereldburger zijn.  

Behalve verbeelding is ook gevoel voor schoonheid een belangrijk argument om de theoloog te scholen in de wereld van kunst, architectuur en vormgeving. Wil de kerk met de wereld communiceren en waardering oogsten, dan zal toch in ieder geval ook de manier waarop zij zich uiterlijk, visueel presenteert een belangrijke rol spelen. De schone klank, de fijnzinnig ingerichte kerkelijke ruimte, de aantrekkelijke aankleding van het inloophuis, de mooi uitgevoerde website, de verrassende kunstwerken, de aandacht voor de omgeving van een kerkgebouw - dat alles wordt gevoed door kennis van de oude liefde die de kerk gehad heeft voor het schone.

Kunst geeft ook aan de theoloog verrijking van het persoonlijk leven. Je kunt erdoor genieten van de schoonheid van de werkelijkheid. Het kan je bevestigen in je beeld van de werkelijkheid of soms juist stevig op het verkeerde been zetten. Je kunt je verheugen in de bijzondere verbeelding van kunstenaars en daar een beetje deelgenoot van worden. Het kan je stimuleren om zelf ook met meer verbeelding iets met jouw eigen werkelijkheid te doen. Misschien ook wel enigszins beeldend. Wie van kunst gaat houden, gaat ook telkens weer verlangen naar vernieuwing ervan. Soms gaat de kunst verbinding krijgen met je geloofsbeleving en ook wel eens met je geloofsopvatting. Je kunt je bevestigd voelen in je geloof door een kunstwerk of het kunstwerk kan jou voor de vraag stellen hoe je er eigenlijk zelf over denkt. Kunstbeschouwing en zo mogelijk ook kunstzinnige activiteit openen de deur naar de affectieve bewustwording van de student. Dit vraagt dus om een hoge inzet in het theologieonderwijs op visualisatie en persoonlijke expressie. Het vraagt ook om veel onderlinge aandacht voor elkaars interpretatie van de werkelijkheid. 

Alle drie geïnterviewde docenten zeiden: ‘Van kijken naar kunst leer je perspectiefwisseling.’ Een theologieopleiding beoogt de sensitiviteit van de aanstaande theoloog te bevorderen. Het gaat in een theologieopleiding niet alleen om kennis en inzicht en vaardigheden maar ook om een houding van gevoelige omgang met de ander en van verwondering over de ander en de werkelijkheid. 

Nog een motief is traditiebesef: aan de christelijke kunsttraditie zie je letterlijk hoe het geloof telkens weer andere vorm kreeg. Juist door de kennis daarvan kun je je bewust worden van het veranderlijke van geloof en van de uitdaging om daar zelf weer een steentje aan bij te dragen. Wie de traditie wil behouden, zal haar moeten veranderen. Veranderen lukt niet als je het oude volledig wilt behouden. Dat vereist moed en bereidheid tot creativiteit. Een film als Jesus Christ Superstar was een enorme doorbraak in het Jezusbeeld. Nu zijn we al weer veertig jaar verder en we zien dat die film sterk gestempeld werd door de popcultuur van de jaren zestig, de wereld van de Beatles. We zouden het nu alweer anders doen. 

Kunst maakt bewust dat het persoonlijke ook altijd een kwestie van expressie is. Welke emoties worden in het kunstwerk uitgedrukt? Dan komen kunst en geloof heel dicht bij elkaar. Wanneer we bijvoorbeeld naar een kruisigingsvoorstelling kijken, zien we ook de lijdende mens, en Maria en Johannes onder het kruis zijn de medelijdende, rouwende en geschokte mens. De moderne mens die zich niet tot de kerk en haar boodschap aangetrokken voelt, staat nog wel met al zijn emoties in de traditionele thema’s van de kerkelijke kunst. Daar ligt in wezen de uitdaging!

****

Bovenstaande is het slot van het laatste hoofdstuk van het onderzoek De kleren van Adam en Eva, het belang van kunst in een theologieopleiding dat Harbert Booij in 2015 voor het lectoraat Didactiek en de Inhoud van de Kunstvakken voor Hogeschool Windesheim in Zwolle uitvoerde. Voor het hele onderzoek, google Harbert Booij ‘De kleren van Adam en Eva – Windesheim’. Dan verschijnt het direct. Voor het hele laatste hoofdstuk, klik hier.

Harbert Booij (1952) verbindt al veertig jaar zijn werk als theoloog en zijn beeldend werk met elkaar. Hij maakt vaak speciaal voor liturgische momenten beeldend werk voor verschillende kerken en geeft een 10-daagse jaarcursus aan predikanten en geestelijk verzorgers, samen met Anne Marijke Spijkerboer. (Ook in 2015-2016, zie http://www.ggzcentraal.nl/organisatieonderdelen/innova/bij-en-nascholing/klinisch-pastorale-vorming/leergang-kunst-en-k-werk). Voor meer over Harbert Booij, zie www.harbertbooij.nl


Meer:

17 mei 2018 / Toespraak van Herwi Rikhof

bij de presentatie van zijn nieuwe boek over de Cenakelkerk van de Heilig Landstichting

‘Ik heb deze kerk leren waarderen als een echte kerk.’ 

Lees meer...


23 april 2018 / Lodewijk Schelfhout. Nederlands eerste kubist

door Lisette Almering-Strik

Het is lastig om Lodewijk Schelfhout te plaatsen binnen de Nederlandse kunsthistorie. 

Lees meer...


04 april 2018 / Blog van Rikko Voorberg

Blog over de kunst van het oefenen

'Nou,' zei hij, 'ga maar doen wat jij moet doen, daar valt vanzelf een vorm omheen.'

Lees meer...


15 maart 2018 / Bijbelse vrouwen als aartsmoeders

door Wim Eikelboom

De Zwolse beeldhouwer Thijs Kwakernaak maakte tien houten beelden van vrouwen uit de Bijbel. Stuk voor stuk beelden met een sterk karakter.

Lees meer...


23 februari 2018 / Creativiteit en kijken met het hart

door Gottfrid van Eck

Als we volwassen worden, zullen we hopelijk ontvankelijk blijven voor het wonder van het leven en ruimte blijven scheppen voor het niet-zichtbare. 

Lees meer...


30 januari 2018 / Adri Geelhoed over liturgische kleden

Liturgische kleden geven kleur aan het kerkelijk jaar en herinneren de kerkganger daaraan, net zoals de gezangen die gezongen worden. 

Lees meer...


01 januari 2018 / Recensie Oog in Oog van Kick Bras

door Marieke Herweijer

Kick Bras schrijft over meditatie, spiritualiteit en mystiek. In dit boek focust hij op de christelijke mystiek en hoe die terugkomt in de beeldende kunst. 

Lees meer...


06 december 2017 / ArtWay Nieuwsbrief December 2017

Wim Eikelboom, voorzitter van ArtWay, praat u bij over het reilen en zeilen van ArtWay in het afgelopen jaar.

Lees meer...


14 november 2017 / Nieuwe maatschappelijke spiritualiteit in de kerk

Zoals in andere steden krijgt ook in Zwolle het kerkgebouw een andere betekenis. De oude kerk in het centrum is hier omgedoopt tot ‘Het Academiehuis, de Grote Kerk Zwolle’.

Lees meer...


24 oktober 2017 / René van Tol over film Opstanding van het lichaam

De kunst van nu neigt naar het conceptuele. Deze neiging heeft tot gevolg dat de kunstenaars steeds meer het weerbarstige van de fysieke werkelijkheid gaan mijden. 

Lees meer...


04 oktober 2017 / Een beeldroman van Liesbeth Labeur

Dit boek laat de verwarring en de geloofsvragen zien van een slachtoffer van incest in een reformatorisch milieu, die het geheim van misbruik met zich meedraagt.

Lees meer...


08 september 2017 / Janpeter Muilwijk over Om Mattia en zelfdoding

Dood. Deze tentoonstelling is er om Mattia, Julia Mattia. Haar naam betekent Jeugdig, Geschenk van God. Zij stierf op 1 oktober 2015 door zelfdoding na een intens leven van begaafdheid, liefde en ziekte. 

Lees meer...


23 augustus 2017 / Het goede, het ware en het schone

Goedheid, waarheid en schoonheid behoren tot Gods esthetische normen. Een christelijke benadering van kunst staat dus tegenover de postmoderne aanname dat er geen absolute waarden zijn.

Lees meer...


04 juli 2017 / Fons Litjens: Een halve kerk voor Halfweg

Wie nu de kerk van Halfweg binnenkomt wordt overdonderd door een achterwand, die het zonlicht filtert en de ruimte vult met een warm en geel licht. Het hele raam is gevuld met mensen.

Lees meer...


24 juni 2017 / Heilige beelden en gehoorzame ogen

Stil worden bij een beeld van Christus herinnert mij eraan wiens beelddrager ik ben. Dit neem ik mee gedurende de dag als andere beelden mij iets anders proberen te vertellen.

Lees meer...


02 juni 2017 / Pelgrimeren in Groningen

Onlangs is de Stichting Pelgrimeren In Groningen van start gegaan met 2300 km pelgrimsroutes in de provincie Groningen. Alle middeleeuwse kerken en oude kloosterterreinen zijn in de routes opgenomen.

Lees meer...


04 april 2017 / MMC Schobbe in de W. de Zwijgerkerk, Amsterdam

Kunst in dienst van de kerk, de kerk in dienst van de kunst

door Marleen Hengelaar-Rookmaaker

Lees meer...


07 maart 2017 / Maatschappelijk betrokken kunst

Een discussieopener door Adrienne Dengerink Chaplin

Sommige kunstenaars hebben vanwege hun groeiende ontevredenheid met de kunstwereld de overstap gemaakt naar de geëngageerde kunst. 

Lees meer...


01 februari 2017 / De zeven werken van barmhartigheid

Het jaar van barmhartigheid is alweer voorbij, maar het is en blijft een belangrijk thema. Hoe dachten onze middeleeuwse voorouders hierover? Dit veelluik van de Meester van Alkmaar laat het ons zien.

Lees meer...


03 januari 2017 / Aniko Ouweneel over christelijke kunst

De kunstenaar daagt ons uit en moedigt ons aan om te zoeken naar de bron van onze adem, van wat ons leven de moeite waard maakt en van ons verlangen naar een verlossende harmonie.

Lees meer...


09 december 2016 / Nieuwsbrief ArtWay december 2016

Like an imitation of a good thing past, these days of darkness surely will not last. Jesus was here and he is coming again, to lead us to the festival of friends.

Lees meer...


01 november 2016 / Ally Gordon over religie in de hedendaagse kunst

Laten we een wandeling maken langs een paar musea in Londen. Tijdens deze wandeling wil ik de plaats van religie in de hedendaagse kunst overdenken.

Lees meer...


30 september 2016 / Janna Beek over kunst in psychotherapie

Stel u voor dat u naar een schilderij of beeldhouwwerk kijkt. Dit werk roept ‘iets’ in u op. ‘Iets’ in uw binnenwereld, waar u zich nog niet bewust van bent, is geraakt. ‘Iets’ dat wacht op herkenning. 

Lees meer...


01 september 2016 / H.R. Rookmaaker: Spreekt kunst vanzelf?

Kunst is noch slechts een middel tot een doel, noch een religie, noch een activiteit voor een klein groepje uitverkorenen, noch een puur wereldse bezigheid. Geen van deze opvattingen over kunst doet recht aan de creativiteit waarmee God de mens heeft uitgerust. 

Lees meer...


29 juli 2016 / Joost de Wal over Verspijkerd en verzaagd

Veel heiligen- en devotiebeelden, vaak van gips, werden door de pastoors aan de straat gezet. En vervolgens…, vervolgens vinden we ze terug in de hedendaagse kunst. Wat doen ze daar? Betekenen ze nog iets?

Lees meer...


30 juni 2016 / Wessel Stoker over hedendaagse religieuze kunst

Mijn vraag bij de prachtige tentoonstelling The Problem of God is of de curator Isabelle Malz in de catalogus aan de kijker wel een adequate uitleg geeft van kunst als religieuze kunst. 

Lees meer...


09 juni 2016 / Betty Spackman: Depressie en creativiteit

Als je een ronde pin bent en je een vierkante pin moet worden om in de hokjes van de samenleving te passen, is dat op z'n zachtst gezegd pijnlijk.

Lees meer...


19 mei 2016 / Johannes Wickert klaagt inhumaan asielbeleid aan

Johannes Wickert is een van de zeldzame hedendaagse kunstenaars die een maatschappijkritische rol opneemt. En niet alleen in zijn schilderijen. 

Lees meer...


27 april 2016 / Marleen Hengelaar: Het onvervangbare beeld

Het beeld speelt een geheel eigen, onvervangbare rol in het leven van een mens. We kunnen het beeld als goede gave van God op een positieve en opbouwende manier in ons leven inzetten.

Lees meer...


06 april 2016 / Reinier Sonneveld over linksige kitsch

Die handen van alle leeftijden en kleuren, die bloemen daardoorheen, en dan die wonderlijke kleurbewerking. Het is allemaal reuzesympathiek, maar ja, dat maakt iets nog geen kunst.

Lees meer...


12 maart 2016 / Ned Bustard: De Bijbel is niet veilig

De Bijbel is een boek over gewone mensen die niet alleen geestelijke wezens zijn, maar ook hebzuchtig, berooid, haatdragend, hoopvol, egoïstisch en seksueel.

Lees meer...


24 februari 2016 / Wilma Wagenaar: Joost Zwagerman en Marc Mulders

Zwagerman schildert een zuigend zwart universum, in de steek gelaten door een onverschillige, liefdeloze god. Ten langen leste wendt hij zich af van religie en wijdt zich aan de kunst. 

Lees meer...


11 februari 2016 / Robb Ludwick: Opnieuw leren kijken

Het is een gave van Abigail Tulis om ongewone combinaties heel gewoon te laten lijken, zodat de kijker uitgenodigd en misschien uitgedaagd wordt om opnieuw te leren kijken.

Lees meer...


26 januari 2016 / Timon Ramaker: Kunst is broodnodig
Kunst is geen leuk extraatje, maar broodnodig in de wereld van vandaag. In een wereld die barst van clichés en onbegrip kan kunst verrassen en verbinden.
Lees meer...