ArtWay

Schoonheid is een daad van verzet. Ruth Naomi Floyd

Toespraak van Herwi Rikhof

Nieuw boek: Herwi Rikhof: Een schatkamer voor pelgrims. De Cenakelkerk van de Heilig Landstichting, Valkhofpers – Nijmegen, 2018. ISBN 978 90 5625 487 2, 216 blz., genaaid-gebonden, rijk geïllustreerd. Prijs €24,95 

Toespraak van Herwi Rikhof op de boekpresentatie op 9 maart 2018

De eerste keer dat ik in deze kerk kwam, nu bijna 40 jaar geleden, herinner ik me nog goed. Ik wist niet wat ik zag. Ik had heel wat kerken gezien en in heel wat kerken de liturgie mee gevierd, maar nog nooit in zo’n kerk, zo’n vreemde kerk, zo’n andere kerk. Het heeft dan ook even geduurd voor ik gewend was, maar over de jaren heen ben ik niet alleen gewend, maar heb ik deze kerk leren waarderen als een echte kerk. Dat kwam ook door het gebouw en door de schilderingen. Gaandeweg heb ik ontdekt hoe rijk en hoe mooi deze kerk is. Jan Stuyt, de architect heeft blijkbaar gezegd dat deze kerk zijn beste was – en als hij het niet gezegd heeft, zou hij het gezegd kunnen hebben, moeten hebben. Of dit het mooiste is was Piet Gerrits gemaakt heeft? Ik denk van wel, precies omdat zijn veelzijdigheid hier te ervaren is. Het verschil in stijl tussen de statige mozaïeken en de levendige schilderingen, het meubilair, de kandelaars, de knielbankjes met hun teksten, de paramenten, kelk, ciborie en monstrans – die we nu hebben uitgeleend aan onze buren voor een tentoonstelling.

‘Ik heb deze kerk leren waarderen als een echte kerk.’ Als ik dat zo zeg, realiseer ik me dat ik daarmee een heel geladen en vooral een heel gelaagde uitspraak doe. Een echte kerk: wat betekent dat?

Dat gaat verder dan een vorm of is iets anders dan enkel de vorm. De vorm is natuurlijk van belang. Een van mijn docenten had het in een artikeltje een keer over een gymzaal met eucharistie-accommodatie en toen ik midden 70er jaren stage liep in Arnhem Presikhaaf was precies dat een van locaties voor de vieringen: een gymzaal die zondag ‘s morgens een kerkzaal werd. Maar ik heb op een pelgrimage naar het Heilig Land ook gemerkt dat een absoluut hoogtepunt de eucharistieviering in de lege woestijn was. Met deze kerk hebben we het geluk dat de vorm meehelpt: de ronde vorm, waardoor je opgenomen wordt in een kring, de koepel, die loze luxe ruimte die duidelijk maakt dat er meer in het leven is dan efficiëntie.

Maar dat is pas de bovenste laag. Wat deze kerk ook tot echte kerk maakt zijn de verhalen die Piet Gerrits hier geschilderd heeft. Het zijn verhalen over de beginjaren van de kerk, over Pinksteren en over het eerste concilie, over twee steunpilaren van de vroege kerk, Petrus en Paulus, over Stefanus die in zijn ijver en optreden zoveel op Jezus lijkt en over Simon de Magiër die denkt met geld de Geest te kunnen kopen.

Maar ook op dit punt moet je dieper boren en die verhalen niet alleen verhalen over het verleden laten zijn, over de beginjaren van de kerk. Piet Gerrits heeft die verhalen niet geactualiseerd, dat moeten wij als kijkers doen, zoals elke keer wanneer we hier de Schrift lezen die eeuwenoude teksten voor ons teksten van nu worden en wanneer we de psalmen bidden of zingen dat onze gebeden worden.

Maar daarmee zijn we er nog niet, of ben ik er nog niet, want wat voor idee heb je over de kerk, wat zit onder of achter dat oordeel dat verpakt zit in: ‘echte kerk’. In de periode dat deze kerk gebouwd en aangekleed werd, werd de kerk anders beleefd en ook anders bedacht dan nu. In de afgelopen honderd jaren hebben veel ontwikkelingen plaats gevonden waardoor die beleving van de kerk en die visie op de kerk veranderd zijn: maatschappelijke veranderingen, politieke veranderingen en theologische veranderingen. Voor mij als theoloog en als pastor is een van die beslissende veranderingen het Tweede Vaticaans Concilie geweest. Het was de eerste keer in de geschiedenis van de kerk dat op zo’n brede manier over de kerk gesproken werd, dit keer niet alleen over de sacramenten, zoals op het Concilie van Trente, en niet alleen over de paus zoals op het Eerste Vaticaans Concilie, maar over de kerk als geheel en over de positie van de kerk in de samenleving. Maar belangrijker was hoe over de kerk gesproken werd. Vanaf dag één maakten de bisschoppen duidelijk dat ze een andere visie hadden en een andere visie wilden dan sprak uit de stukken die voorbereid waren. En die andere visie is er gekomen. Het is natuurlijk historisch niet correct te stellen dat Jan Stuyt of Piet Gerrits die andere visie in hun werk vertaald hebben lang voordat die in de documenten van het Tweede Vaticaans Concilie verwoord werd, maar wanneer ik met de ogen van het Tweede Vaticaanse Concilie hier rondkijk, zie ik die andere visie hier wel duidelijk aanwezig. In mijn boek heb ik dat uitgewerkt. Dat dat mogelijk is geeft iets aan van de kwaliteit van de kunst die deze kerk heeft en is.

Religieuze kunst kan op de eerste plaats illustratief zijn, plaatjes bij verhalen. Zo wordt meestal over religieuze kunst gesproken in officiële kerkelijke documenten. Maar zelfs de eenvoudigste kinderbijbel is meer dan dat, merken we in de voorbereiding op de eerste communie. Elke kinderbijbel bevat al interpretaties: welk verhaal wordt wel en welk verhaal wordt niet geïllustreerd? En belangrijker, hoe wordt dat verhaal dan geïllustreerd?

Deze kerk kun je beschouwen als een voorbeeld van illustratie, je ziet hier beelden bij verhalen en ook de kerk als gebouw is een vertaling van een verhaal, van een visioen: het hemelse Jerusalem uit de Apokalyps. Maar ik heb gemerkt dat de kunstenaars die aan deze kerk gewerkt hebben ook geïnterpreteerd hebben. Jan Stuyt heeft van een vierkante stad een ronde kerk gemaakt en Piet Gerrits heeft zijn schilderingen gekleurd door zijn ervaringen in het Midden Oosten.

Je kunt zelfs een stap verder gaan en praten over religieuze kunst die je inspireert, die je te denken geeft, die je bepaalt. En die stap maak ik telkens in het boek: je kunt je laten inspireren door dit stukje hemel op aarde en door de verhalen die Piet Gerrits op zijn manier heeft verbeeld.


Meer:

23 april 2018 / Lodewijk Schelfhout. Nederlands eerste kubist

door Lisette Almering-Strik

Het is lastig om Lodewijk Schelfhout te plaatsen binnen de Nederlandse kunsthistorie. 

Lees meer...


04 april 2018 / Blog van Rikko Voorberg

Blog over de kunst van het oefenen

'Nou,' zei hij, 'ga maar doen wat jij moet doen, daar valt vanzelf een vorm omheen.'

Lees meer...


15 maart 2018 / Bijbelse vrouwen als aartsmoeders

door Wim Eikelboom

De Zwolse beeldhouwer Thijs Kwakernaak maakte tien houten beelden van vrouwen uit de Bijbel. Stuk voor stuk beelden met een sterk karakter.

Lees meer...


23 februari 2018 / Creativiteit en kijken met het hart

door Gottfrid van Eck

Als we volwassen worden, zullen we hopelijk ontvankelijk blijven voor het wonder van het leven en ruimte blijven scheppen voor het niet-zichtbare. 

Lees meer...


30 januari 2018 / Adri Geelhoed over liturgische kleden

Liturgische kleden geven kleur aan het kerkelijk jaar en herinneren de kerkganger daaraan, net zoals de gezangen die gezongen worden. 

Lees meer...


01 januari 2018 / Recensie Oog in Oog van Kick Bras

door Marieke Herweijer

Kick Bras schrijft over meditatie, spiritualiteit en mystiek. In dit boek focust hij op de christelijke mystiek en hoe die terugkomt in de beeldende kunst. 

Lees meer...


06 december 2017 / ArtWay Nieuwsbrief December 2017

Wim Eikelboom, voorzitter van ArtWay, praat u bij over het reilen en zeilen van ArtWay in het afgelopen jaar.

Lees meer...


14 november 2017 / Nieuwe maatschappelijke spiritualiteit in de kerk

Zoals in andere steden krijgt ook in Zwolle het kerkgebouw een andere betekenis. De oude kerk in het centrum is hier omgedoopt tot ‘Het Academiehuis, de Grote Kerk Zwolle’.

Lees meer...


24 oktober 2017 / René van Tol over film Opstanding van het lichaam

De kunst van nu neigt naar het conceptuele. Deze neiging heeft tot gevolg dat de kunstenaars steeds meer het weerbarstige van de fysieke werkelijkheid gaan mijden. 

Lees meer...


04 oktober 2017 / Een beeldroman van Liesbeth Labeur

Dit boek laat de verwarring en de geloofsvragen zien van een slachtoffer van incest in een reformatorisch milieu, die het geheim van misbruik met zich meedraagt.

Lees meer...


08 september 2017 / Janpeter Muilwijk over Om Mattia en zelfdoding

Dood. Deze tentoonstelling is er om Mattia, Julia Mattia. Haar naam betekent Jeugdig, Geschenk van God. Zij stierf op 1 oktober 2015 door zelfdoding na een intens leven van begaafdheid, liefde en ziekte. 

Lees meer...


23 augustus 2017 / Het goede, het ware en het schone

Goedheid, waarheid en schoonheid behoren tot Gods esthetische normen. Een christelijke benadering van kunst staat dus tegenover de postmoderne aanname dat er geen absolute waarden zijn.

Lees meer...


04 juli 2017 / Fons Litjens: Een halve kerk voor Halfweg

Wie nu de kerk van Halfweg binnenkomt wordt overdonderd door een achterwand, die het zonlicht filtert en de ruimte vult met een warm en geel licht. Het hele raam is gevuld met mensen.

Lees meer...


24 juni 2017 / Heilige beelden en gehoorzame ogen

Stil worden bij een beeld van Christus herinnert mij eraan wiens beelddrager ik ben. Dit neem ik mee gedurende de dag als andere beelden mij iets anders proberen te vertellen.

Lees meer...


02 juni 2017 / Pelgrimeren in Groningen

Onlangs is de Stichting Pelgrimeren In Groningen van start gegaan met 2300 km pelgrimsroutes in de provincie Groningen. Alle middeleeuwse kerken en oude kloosterterreinen zijn in de routes opgenomen.

Lees meer...


04 april 2017 / MMC Schobbe in de W. de Zwijgerkerk, Amsterdam

Kunst in dienst van de kerk, de kerk in dienst van de kunst

door Marleen Hengelaar-Rookmaaker

Lees meer...


07 maart 2017 / Maatschappelijk betrokken kunst

Een discussieopener door Adrienne Dengerink Chaplin

Sommige kunstenaars hebben vanwege hun groeiende ontevredenheid met de kunstwereld de overstap gemaakt naar de geëngageerde kunst. 

Lees meer...


01 februari 2017 / De zeven werken van barmhartigheid

Het jaar van barmhartigheid is alweer voorbij, maar het is en blijft een belangrijk thema. Hoe dachten onze middeleeuwse voorouders hierover? Dit veelluik van de Meester van Alkmaar laat het ons zien.

Lees meer...


03 januari 2017 / Aniko Ouweneel over christelijke kunst

De kunstenaar daagt ons uit en moedigt ons aan om te zoeken naar de bron van onze adem, van wat ons leven de moeite waard maakt en van ons verlangen naar een verlossende harmonie.

Lees meer...


09 december 2016 / Nieuwsbrief ArtWay december 2016

Like an imitation of a good thing past, these days of darkness surely will not last. Jesus was here and he is coming again, to lead us to the festival of friends.

Lees meer...


01 november 2016 / Ally Gordon over religie in de hedendaagse kunst

Laten we een wandeling maken langs een paar musea in Londen. Tijdens deze wandeling wil ik de plaats van religie in de hedendaagse kunst overdenken.

Lees meer...


30 september 2016 / Janna Beek over kunst in psychotherapie

Stel u voor dat u naar een schilderij of beeldhouwwerk kijkt. Dit werk roept ‘iets’ in u op. ‘Iets’ in uw binnenwereld, waar u zich nog niet bewust van bent, is geraakt. ‘Iets’ dat wacht op herkenning. 

Lees meer...


01 september 2016 / H.R. Rookmaaker: Spreekt kunst vanzelf?

Kunst is noch slechts een middel tot een doel, noch een religie, noch een activiteit voor een klein groepje uitverkorenen, noch een puur wereldse bezigheid. Geen van deze opvattingen over kunst doet recht aan de creativiteit waarmee God de mens heeft uitgerust. 

Lees meer...


29 juli 2016 / Joost de Wal over Verspijkerd en verzaagd

Veel heiligen- en devotiebeelden, vaak van gips, werden door de pastoors aan de straat gezet. En vervolgens…, vervolgens vinden we ze terug in de hedendaagse kunst. Wat doen ze daar? Betekenen ze nog iets?

Lees meer...


30 juni 2016 / Wessel Stoker over hedendaagse religieuze kunst

Mijn vraag bij de prachtige tentoonstelling The Problem of God is of de curator Isabelle Malz in de catalogus aan de kijker wel een adequate uitleg geeft van kunst als religieuze kunst. 

Lees meer...


09 juni 2016 / Betty Spackman: Depressie en creativiteit

Als je een ronde pin bent en je een vierkante pin moet worden om in de hokjes van de samenleving te passen, is dat op z'n zachtst gezegd pijnlijk.

Lees meer...


19 mei 2016 / Johannes Wickert klaagt inhumaan asielbeleid aan

Johannes Wickert is een van de zeldzame hedendaagse kunstenaars die een maatschappijkritische rol opneemt. En niet alleen in zijn schilderijen. 

Lees meer...


27 april 2016 / Marleen Hengelaar: Het onvervangbare beeld

Het beeld speelt een geheel eigen, onvervangbare rol in het leven van een mens. We kunnen het beeld als goede gave van God op een positieve en opbouwende manier in ons leven inzetten.

Lees meer...


06 april 2016 / Reinier Sonneveld over linksige kitsch

Die handen van alle leeftijden en kleuren, die bloemen daardoorheen, en dan die wonderlijke kleurbewerking. Het is allemaal reuzesympathiek, maar ja, dat maakt iets nog geen kunst.

Lees meer...


12 maart 2016 / Ned Bustard: De Bijbel is niet veilig

De Bijbel is een boek over gewone mensen die niet alleen geestelijke wezens zijn, maar ook hebzuchtig, berooid, haatdragend, hoopvol, egoïstisch en seksueel.

Lees meer...


24 februari 2016 / Wilma Wagenaar: Joost Zwagerman en Marc Mulders

Zwagerman schildert een zuigend zwart universum, in de steek gelaten door een onverschillige, liefdeloze god. Ten langen leste wendt hij zich af van religie en wijdt zich aan de kunst. 

Lees meer...


11 februari 2016 / Robb Ludwick: Opnieuw leren kijken

Het is een gave van Abigail Tulis om ongewone combinaties heel gewoon te laten lijken, zodat de kijker uitgenodigd en misschien uitgedaagd wordt om opnieuw te leren kijken.

Lees meer...


26 januari 2016 / Timon Ramaker: Kunst is broodnodig
Kunst is geen leuk extraatje, maar broodnodig in de wereld van vandaag. In een wereld die barst van clichés en onbegrip kan kunst verrassen en verbinden.
Lees meer...


14 januari 2016 / Kunst als onderdeel van de theologiestudie

Niet alleen christelijke kunst is voor de theologieopleiding belangrijk. Ook wereldse kunst is belangrijk omdat je je als theoloog altijd verhoudt tot de samenleving waarin je je bevindt.

Lees meer...