ArtWay

Schoonheid is een werkwoord. Je moet haar ontdekken, hoogachten, scheppen, najagen, koesteren, doen. Marleen Hengelaar

Aniko Ouweneel over christelijke kunst

Gedachten over het vraagstuk ‘Wat is christelijke kunst?’

door Anikó Ouweneel

Sommigen betogen dat christelijke kunst naar de Bijbel of naar de christelijke traditie verwijst. Anderen verklaren dat christelijke kunst een christelijke kunstenaar vereist. Weer anderen vragen zich af of christelijke kunst wel een afzonderlijke categorie kan zijn binnen de kunsten. Laat mij in de vorm van een verhaal een aantal gedachten over dit vraagstuk aanstippen.

Eind 2015 was ik in Finland en bezocht ik de bekende Finse etser en beeldend kunstenaar Pekka Hannula. Al eerder had ik zijn website bezocht en zag ik daar afbeeldingen die een uitzondelijke bekwaamheid toonden om harmonie te scheppen. Die indruk kreeg ik ook van Pekka zelf, toen we elkaar op een vreedzame winterse ochtend ontmoetten.

Toen hij zijn verhaal vertelde werd duidelijk dat hij als kind voor ongehoorde uitdagingen had gestaan. Zijn moeder was psychotisch en had een onmogelijke relatie tot haar kinderen. De politie moest haar regelmatig uit huis plaatsen om de veiligheid van het gezin te waarborgen. De kinderen leden hier enorm onder. Daarbij konden zij al datgene wat zij moesten doorstaan met niemand bespreken.

Toen Pekka ongeveer tien jaar oud was ervoer hij iets onverklaarbaars: hij hoorde hoe zijn eigen hart iets heel plechtigs uitte. Hij was niet gewend om te bidden of naar de kerk te gaan, niettemin werden deze woorden – die hij niet eens begreep – aan hem gegeven: “Wees mij genadig! Help mij, God!” In het Fins: “Armahda minua, auta Jumala!” Vanaf die dag hield Pekka vast aan deze woorden en nog altijd bidt hij deze in zijn hart.

Het wonderbaarlijk gebed dat in het donkerste uur van zijn kindertijd in zijn hart verscheen veranderde zijn leven. “Mijn hele leven is een antwoord op dit gebed. God heeft zijn genade aan mij betoond en het mij vergund om kunst te maken. Hij gaf mij de mogelijkheid om mij te concentreren op datgene waarin ik geïntereseerd ben. Kunst maken is voor mij een uitdrukking van Gods genade. Het is bepaald geen vanzelfsprekendheid in deze wereld en in mijn situatie.” Deze kracht draagt nog altijd Pekka’s leven; dit levenslange antwoord van een liefhebbende Vader op de wanhopige hartenkreet van zijn kind.

Pekka deed verslag van zijn eigen Deus ex machina, hoe God ingreep in zijn leven en het voor altijd veranderde. Hoe zijn vader gereedschap aan Pekka gaf zodat hij met zijn handen kon werken, toen hij in zijn opstandige tienerjaren zijn school verliet. Hoe hij in staat was zijn talent te ontdekken, te ontwikkelen en succesvol te worden. Hoe deze ene zin hem op een reis stuurde om een relatie te bouwen met de Schepper. Hoe hij met zijn vrouw een harmonieus gezin wist te stichten. En nu, 53 jaar oud, gaat hij naar de universiteit en geniet van het verder onderzoeken van de kunsten. Zoals hij zelf zegt: “Alles wat ik doe, doe ik voor de Heer. Ik ben volledig gefocust.”

Toen Pekka mij rondleidde in zijn atelier zag ik wat mij had geraakt toen ik de afbeeldingen van zijn kunstwerken op zijn website bekeek. Pekka is in staat om pijn, angst en boosheid om te keren en van ‘losse eindjes’, ‘kapotte restjes’, een hoopvolle harmonie te scheppen. Deze harmonie is nooit oppervlakkig. Zelf geeft hij toe dat deze manier van werken bijna een obsessie voor hem is. Hij is dan ook gek op de helende kwaliteiten van scheppen. “Kunst drijft mij voort, het dwingt mij. Ik moet het blijven doen. Het is mijn gereedschap om het hoofd te bieden aan deze wereld, om haar te begrijpen. God heeft het mij vergund dat ik door kunst genas. Zo werd ik mijzelf.” Pekka’s kunst is kunst voor God, geboren uit een persoonlijke relatie met zijn schepper. Zijn hoop is op één lijn gekomen met wat God wenst voor alle mensen. Gebrokenheid en schoonheid ervaren in mensen en dingen doet een enorme drang naar heelheid ontbranden bij Pekka. Terwijl hij de ‘gebroken’ stukjes gebroken houdt in zijn collages, verwerkt hij ze tegelijk in een nieuwe harmonie. Voor mij communiceert zijn werk een actief en goddelijk verlangen naar definitief herstel.

Pekka Hannula: Henkäys (Adem), collage, 65 x 295 cm, 2005, in een tentoonstelling in Spektri Business Park Finland in 2011

Het menselijk leven is in zijn collage Adem als één ademtocht verbeeld. Het is een spiritueel kunstwerk. Het woord ‘spiritueel’ komt van het Latijn spiritus en betekent ziel, daadkracht, ademtocht (familie van spirare, ademen). Adem gaat letterlijk over spirituele zaken. Het verbeeldt een menselijke levenslijn als een verzameling gedetailleerde, gelaagde en associatieve korte verhalen van de ziel, gevisualiseerd als een lichte ademtocht van God in een rommelige duisternis. Dit leven is niet makkelijk, niet perfect, heeft niet veel kleur en het is vol strijd.

Detail van de linker kant van het werk

Toch begint en eindigt het leven in een mysterieuze mist van licht die aan het begin van het verhaal het doek instroomt en aan het einde het doek verlaat. Het leven komt van God, neemt een materiële vorm aan, gaat door verschillende fases en situaties heen. Voordat de materie uit elkaar valt en weer stof wordt, keert de immateriële ademtocht van het leven terug naar waar het vandaan kwam. Voor dat moment is het doek verrijkt met een stukje tekst dat als motto kan gelden, Psalm 23:

Detail van de rechter kant van het werk

Een psalm van David
De Heer is mijn herder, het ontbreekt mij aan niets.
Hij laat mij rusten in groene weiden en voert mij naar vredig water.
Hij geeft mij nieuwe kracht en leidt mij langs veilige paden tot eer van zijn naam.
Al gaat mijn weg door een donker dal ik vrees geen gevaar, want u bent bij mij, uw stok en uw staf, zij geven mij moed.
U nodigt mij aan tafel voor het oog van de vijand, u zalft mijn hoofd met olie, mijn beker vloeit over.
Geluk en genade volgen mij alle dagen van mijn leven, ik keer terug in het huis van de Heer tot in lengte van dagen.

Laten we nog kort Hannulas Adem vergelijken met De Walthamstow Wandtapijt, gemaakt door de hedendaagse conceptuele kunstenaar Grayson Perry. Het was geïnspireerd door Giotto’s kapel in Padua en door het 11e-eeuwse Bayeux Wandtapijt. Het kan bezichtigd worden in het Bonefantenmuseum in Maastricht.

Grayson Perry: The Walthamstow Tapestry (De Walthamstow Tapijt), 15 x 3 m, 2009

Dit indrukwekkende wandtapijt is een vermaard kunstwerk. Het weerspiegelt de huidige samenleving en bevat ook verwijzingen naar het christendom. Net als Adem verbeeldt het het menselijk leven van geboorte tot dood in een verzameling visuele verhalen. Het laat zien hoe consumentisme de religie van onze maatschappij is geworden. Een Madonna-achtige figuur houdt een Guccitas vast in het midden van het wandkleed, alsof het een kostbaar levenswerk is, een grote verworvenheid. Waarheid komt van de krant (The Guardian is de fonkelende ster, zie detail) en het blinde museum wordt geleid door het veilinghuis (Sotheby's leidt Guggenheim, zie detail). Er is niet veel ruimte voor spirituele zaken of herscheppende ervaringen van persoonlijke groei. Er is niet veel hoop voor een betekenisvol spiritueel leven op aarde, want geld en merknamen infiltreren en beheersen het menselijk bestaan. Geen hogere inspiratie, laat staan een spirituele ademtocht van God. Het leven is gedragen door een rivier van bloed hier beginnend en eindigend in het materiële.  

   

Het tapijt is een kritisch en soms grappig narratief document van een gemiddeld hedendaags leven, een spiegel van de maatschappij, een verhaal over consumentisme.

Beide kunstenaars adresseren onze werkelijkheid in al haar ruwheid. Beiden leunen op beelden geworteld in de christelijke traditie. Geen van beiden doet alsof het makkelijk is om een betekenisvol leven te leiden. Maar terwijl de ene genoegen neemt met ‘leven op het eerste gezicht’ (ondanks dat hij de banaliteit van het geheel bekritiseert), blijft de andere refereren aan iets essentieels voorbij het eerste gezicht. Alleen een van de twee stijgt boven de verloren menselijke toestand uit en communiceert dat er meer in het leven is dan geboorte, consumeren en dood. Eén kunstenaar daagt de kijkers uit en moedigt hen aan om te zoeken naar de bron van de adem die we ademen, naar de bron van wat ons leven de moeite waard maakt en de bron van ons verlangen naar de zege van een verlossende harmonie.

Is dat niet waar christelijke spiritualiteit om draait: zoeken, aanvoelen en Gods adem vieren, als een voortdurende verwijzing naar de onwankelbare goedheid achter alle dingen en naar de hoop op herstel? Is dat niet waar christelijke kunst over gaat?

*******

Pekka Hannula was geboren in Helsinki in 1961. Hij leeft in Espoo en werkt in Sammatti in Finland. Meer info: http://www.atelierhannula.fi.

Anikó Ouweneel studeerde Engelse Literatuur en Taalkunde en Finse Cultuur en Taal in Budapest. Later studeerde zij Cultureel Erfgoed aan de Universiteit Utrecht. Zij werkte mee aan het internationaal project ‘Converting Sacred Spaces’ in opdracht van Museum Catharijneconvent. Samen met Marleen Hengelaar-Rookmaaker stelde zij het Handboek voor kunst in de kerk (Buijten & Schipperheijn 2015) samen. Momenteel werkt ze aan verschillende projecten als cultuurhistoricus en kunstadviseur. Meer info: aniko@websophia.com.


Meer:

23 februari 2018 / Creativiteit en kijken met het hart

door Gottfrid van Eck

Als we volwassen worden, zullen we hopelijk ontvankelijk blijven voor het wonder van het leven en ruimte blijven scheppen voor het niet-zichtbare. 

Lees meer...


30 januari 2018 / Adri Geelhoed over liturgische kleden

Liturgische kleden geven kleur aan het kerkelijk jaar en herinneren de kerkganger daaraan, net zoals de gezangen die gezongen worden. 

Lees meer...


01 januari 2018 / Recensie Oog in Oog van Kick Bras

door Marieke Herweijer

Kick Bras schrijft over meditatie, spiritualiteit en mystiek. In dit boek focust hij op de christelijke mystiek en hoe die terugkomt in de beeldende kunst. 

Lees meer...


06 december 2017 / ArtWay Nieuwsbrief December 2017

Wim Eikelboom, voorzitter van ArtWay, praat u bij over het reilen en zeilen van ArtWay in het afgelopen jaar.

Lees meer...


14 november 2017 / Nieuwe maatschappelijke spiritualiteit in de kerk

Zoals in andere steden krijgt ook in Zwolle het kerkgebouw een andere betekenis. De oude kerk in het centrum is hier omgedoopt tot ‘Het Academiehuis, de Grote Kerk Zwolle’.

Lees meer...


24 oktober 2017 / René van Tol over film Opstanding van het lichaam

De kunst van nu neigt naar het conceptuele. Deze neiging heeft tot gevolg dat de kunstenaars steeds meer het weerbarstige van de fysieke werkelijkheid gaan mijden. 

Lees meer...


04 oktober 2017 / Een beeldroman van Liesbeth Labeur

Dit boek laat de verwarring en de geloofsvragen zien van een slachtoffer van incest in een reformatorisch milieu, die het geheim van misbruik met zich meedraagt.

Lees meer...


08 september 2017 / Janpeter Muilwijk over Om Mattia en zelfdoding

Dood. Deze tentoonstelling is er om Mattia, Julia Mattia. Haar naam betekent Jeugdig, Geschenk van God. Zij stierf op 1 oktober 2015 door zelfdoding na een intens leven van begaafdheid, liefde en ziekte. 

Lees meer...


23 augustus 2017 / Het goede, het ware en het schone

Goedheid, waarheid en schoonheid behoren tot Gods esthetische normen. Een christelijke benadering van kunst staat dus tegenover de postmoderne aanname dat er geen absolute waarden zijn.

Lees meer...


04 juli 2017 / Fons Litjens: Een halve kerk voor Halfweg

Wie nu de kerk van Halfweg binnenkomt wordt overdonderd door een achterwand, die het zonlicht filtert en de ruimte vult met een warm en geel licht. Het hele raam is gevuld met mensen.

Lees meer...


24 juni 2017 / Heilige beelden en gehoorzame ogen

Stil worden bij een beeld van Christus herinnert mij eraan wiens beelddrager ik ben. Dit neem ik mee gedurende de dag als andere beelden mij iets anders proberen te vertellen.

Lees meer...


02 juni 2017 / Pelgrimeren in Groningen

Onlangs is de Stichting Pelgrimeren In Groningen van start gegaan met 2300 km pelgrimsroutes in de provincie Groningen. Alle middeleeuwse kerken en oude kloosterterreinen zijn in de routes opgenomen.

Lees meer...


04 april 2017 / MMC Schobbe in de W. de Zwijgerkerk, Amsterdam

Kunst in dienst van de kerk, de kerk in dienst van de kunst

door Marleen Hengelaar-Rookmaaker

Lees meer...


07 maart 2017 / Maatschappelijk betrokken kunst

Een discussieopener door Adrienne Dengerink Chaplin

Sommige kunstenaars hebben vanwege hun groeiende ontevredenheid met de kunstwereld de overstap gemaakt naar de geëngageerde kunst. 

Lees meer...


01 februari 2017 / De zeven werken van barmhartigheid

Het jaar van barmhartigheid is alweer voorbij, maar het is en blijft een belangrijk thema. Hoe dachten onze middeleeuwse voorouders hierover? Dit veelluik van de Meester van Alkmaar laat het ons zien.

Lees meer...


09 december 2016 / Nieuwsbrief ArtWay december 2016

Like an imitation of a good thing past, these days of darkness surely will not last. Jesus was here and he is coming again, to lead us to the festival of friends.

Lees meer...


01 november 2016 / Ally Gordon over religie in de hedendaagse kunst

Laten we een wandeling maken langs een paar musea in Londen. Tijdens deze wandeling wil ik de plaats van religie in de hedendaagse kunst overdenken.

Lees meer...


30 september 2016 / Janna Beek over kunst in psychotherapie

Stel u voor dat u naar een schilderij of beeldhouwwerk kijkt. Dit werk roept ‘iets’ in u op. ‘Iets’ in uw binnenwereld, waar u zich nog niet bewust van bent, is geraakt. ‘Iets’ dat wacht op herkenning. 

Lees meer...


01 september 2016 / H.R. Rookmaaker: Spreekt kunst vanzelf?

Kunst is noch slechts een middel tot een doel, noch een religie, noch een activiteit voor een klein groepje uitverkorenen, noch een puur wereldse bezigheid. Geen van deze opvattingen over kunst doet recht aan de creativiteit waarmee God de mens heeft uitgerust. 

Lees meer...


29 juli 2016 / Joost de Wal over Verspijkerd en verzaagd

Veel heiligen- en devotiebeelden, vaak van gips, werden door de pastoors aan de straat gezet. En vervolgens…, vervolgens vinden we ze terug in de hedendaagse kunst. Wat doen ze daar? Betekenen ze nog iets?

Lees meer...


30 juni 2016 / Wessel Stoker over hedendaagse religieuze kunst

Mijn vraag bij de prachtige tentoonstelling The Problem of God is of de curator Isabelle Malz in de catalogus aan de kijker wel een adequate uitleg geeft van kunst als religieuze kunst. 

Lees meer...


09 juni 2016 / Betty Spackman: Depressie en creativiteit

Als je een ronde pin bent en je een vierkante pin moet worden om in de hokjes van de samenleving te passen, is dat op z'n zachtst gezegd pijnlijk.

Lees meer...


19 mei 2016 / Johannes Wickert klaagt inhumaan asielbeleid aan

Johannes Wickert is een van de zeldzame hedendaagse kunstenaars die een maatschappijkritische rol opneemt. En niet alleen in zijn schilderijen. 

Lees meer...


27 april 2016 / Marleen Hengelaar: Het onvervangbare beeld

Het beeld speelt een geheel eigen, onvervangbare rol in het leven van een mens. We kunnen het beeld als goede gave van God op een positieve en opbouwende manier in ons leven inzetten.

Lees meer...


06 april 2016 / Reinier Sonneveld over linksige kitsch

Die handen van alle leeftijden en kleuren, die bloemen daardoorheen, en dan die wonderlijke kleurbewerking. Het is allemaal reuzesympathiek, maar ja, dat maakt iets nog geen kunst.

Lees meer...


12 maart 2016 / Ned Bustard: De Bijbel is niet veilig

De Bijbel is een boek over gewone mensen die niet alleen geestelijke wezens zijn, maar ook hebzuchtig, berooid, haatdragend, hoopvol, egoïstisch en seksueel.

Lees meer...


24 februari 2016 / Wilma Wagenaar: Joost Zwagerman en Marc Mulders

Zwagerman schildert een zuigend zwart universum, in de steek gelaten door een onverschillige, liefdeloze god. Ten langen leste wendt hij zich af van religie en wijdt zich aan de kunst. 

Lees meer...


11 februari 2016 / Robb Ludwick: Opnieuw leren kijken

Het is een gave van Abigail Tulis om ongewone combinaties heel gewoon te laten lijken, zodat de kijker uitgenodigd en misschien uitgedaagd wordt om opnieuw te leren kijken.

Lees meer...


26 januari 2016 / Timon Ramaker: Kunst is broodnodig
Kunst is geen leuk extraatje, maar broodnodig in de wereld van vandaag. In een wereld die barst van clichés en onbegrip kan kunst verrassen en verbinden.
Lees meer...


14 januari 2016 / Kunst als onderdeel van de theologiestudie

Niet alleen christelijke kunst is voor de theologieopleiding belangrijk. Ook wereldse kunst is belangrijk omdat je je als theoloog altijd verhoudt tot de samenleving waarin je je bevindt.

Lees meer...