ArtWay

Kunst reproduceert niet wat we waarnemen. Kunst laat ons zien. Paul Klee

Een beeldroman van Liesbeth Labeur

Een lamp voor mijn voet – een beeldroman van Liesbeth Labeur

door Ineke de Jong – den Hartog

De Statenvertaling wordt doorgaans gedrukt in zwarte letters, in twee kolommen, op wit papier. Maar beeldend kunstenaar Liesbeth Labeur brengt deze oude bijbelwoorden in beweging. Lijntjes worden doorgetrokken, letters verdikt en op zijn kop gezet. Hele psalmverzen worden in ‘handlettering’ opnieuw aan het papier toevertrouwd. Even vindingrijk gaat ze om met de hoofdpersonen in het boek. Neeltje – een dromerig en creatief meisje – wordt in veel tekeningen vergezeld door poema’s. In de ene tekening zijn het haar schoenen, in een volgende tekening is het een trouwe viervoeter die naast haar loopt en haar draagt. Ragfijne patronen – bijvoorbeeld de nerven in de tafel – wisselen zich af met schilderachtige vlekken. De tekeningen zijn kunstwerkjes: esthetisch, fantasievol, geheimzinnig. Wat is het verhaal erachter? Liesbeth Labeur schreef bij de tekeningen zelf de roman. Het verhaal speelt zich af in een streng gereformeerd Zeeuws milieu.

Het verhaal

De hoofdpersoon is Neeltje. Ze is het jongste kind in een rij van zeven. Het grote gezin is haar moeder te veel. Tussen de ouders van Neeltje ontstaat verwijdering. Haar moeder stort zich op haar grote passie: orgelspelen. Ondertussen krijgt vader Jakob zijn dochter Neeltje in het vizier. Met de woorden: ‘Gij zijt mijn erfdeel,’ permitteert hij het zich om haar seksueel te misbruiken. Eerst lijkt dat Neeltje niet zoveel te doen. Maar terwijl ze allang op kamers is gegaan om te studeren, achtervolgen de beelden en herinneringen haar. Deze beelden worden steeds indringender. Op een dag komt er een telefoontje. De vader van Neeltje is aan een hartstilstand overleden. De grote vraag is of hij een kind van God is. Uiteindelijk gelooft iedereen erin dat hij een goede man was. Hij is in de hemel.

De wijze waarop dit beschreven is, laat de verwarring en de geloofsvragen zien van een slachtoffer, die het geheim van misbruik met zich meedraagt. In een van haar vele mijmeringen en dromen wordt ze getrokken naar het licht. In een lange tocht door een uitgestrekt landschap komt ze bij de hemel terecht. Daar ziet ze haar vader. Hij wenkt haar: ‘Neeltje, ik moet je spreken, daarom heb ik je geroepen.’

Ze moet zo dichtbij hem komen dat hij in haar oor kan fluisteren: ‘Zoals je ziet heb ik een plaats gekregen aan Gods rechterhand. (…) Nu, zou het me geweldig lijken als ik hier in de hemel kan blijven. En daarom wil ik je iets vragen. (…) Neeltje, het valt toch wel mee wat er allemaal is gebeurd? Ik weet dat God hoog en verheven is en alle dingen weet, maar zou je, als je straks terug bent op aarde, willen zwijgen over mijn daden? De Hemelse Vader heeft mij nu vrijspraak verleend. Wat zijn mijn zonden op aarde dan nog? Als je erover praat, loop ik de kans alsnog weggestuurd te worden naar de hel. Zullen we het vergeten?’

Neeltje kan geen ‘nee’ zeggen. Prompt begint haar vader uit volle borst Psalm 68 te zingen. En voor Neeltje begint de terugweg. Ze vlucht. In de hemel is geen plaats voor haar. Als enige tijd later haar lieve en vrome zus Sien ook aan een hartstilstand overlijdt, eindigt het boek. Tijdens de rouwceremonies is Neeltje zich er scherp van bewust dat ze is vervreemd van haar familie, die trouw is gebleven aan ‘God en gebod’. Het boek eindigt zonder dat Neeltje het licht vindt. Niet in God, maar ook niet zonder God. Ook het verleden blijft even treiterend aanwezig als voorheen.

 

Statenvertaling en Psalmberijming van 1773

Iedereen die het boek in handen krijgt, ziet dat het bol staat van citaten uit de Statenvertaling en de Psalmberijming van 1773. Deze hebben in veel reformatorische kerken een bijna heilig karakter. De meeste titels in de (handgeschreven!) inhoudsopgave zijn ontleend aan de psalmen. Zoals de titel van het boek: ‘Een lamp voor mijn voet’ (psalm 119). De woorden ‘In zonden ontvangen en geboren’ (hoofdstuk 1) en ‘somtijds uit zwakheid’ (hoofdstuk 3) komen uit de formulieren van de doop en het avondmaal. Andere citaten zijn ontleend aan uitdrukkingen die een terugkerend refrein vormen in kerkdiensten. Bijvoorbeeld bij hoofdstuk 7: ‘Zijn er nog binnenkamers?’ Daarmee vraagt een dominee zijn luisteraars of ze nog een persoonlijk gebedsleven kennen. Of de titel van hoofdstuk 10: ‘Een roepstem aan ons aller hart.’ Dit wordt vaak gezegd als er een sterfgeval is. Elk sterfgeval is een ‘roepstem’ van God om onszelf voor te bereiden op de eeuwigheid. Tegen de achtergrond van het seksueel misbruik van Neeltje krijgen deze woorden een andere, wrange lading. Ze worden als het ware uit de Bijbel geknipt en gekopieerd naar het leven van Neeltje.

Omdat deze woorden zo vaak worden gebruikt, raken kerkgangers hiermee vertrouwd. Deze taal hoort bij een geloofsleven dat een bijna mystiek karakter heeft. In de roman wordt deze taal aangeduid als de ‘Tale Kanaäns’. Voor kenners is het een bron van herkenning. Het is een taal waarin je iets van de mystieke geloofsbeleving onder woorden kunt brengen. (Met het begrip ‘Tale Kanaäns’ wordt trouwens lang niet altijd het woordgebruik zelf bedoeld – zoals het in dit boek functioneert, maar de betekenis die achter deze woorden schuilgaat.)

De ouderwetse woorden komen bevreemdend over op lezers die niet vertrouwd zijn met deze taalcultuur. In Een lamp zonder voet wordt er geen enkele moeite gedaan om deze kloof tussen ingewijden en niet-ingewijden te overbruggen. Het bevreemdende karakter ervan wordt eerder dikker aangezet. Het is zelfs voor ingewijden verbazingwekkend. Een dominee die doemwoorden spreekt als er een kind geboren is? Mensen die zich verschuilen achter vrome woordenflarden? De illustraties versterken dat gevoel. De personen komen steeds zonder gezicht in beeld. Het is alsof het je onmogelijk gemaakt wordt om een band met de personen op te bouwen. En alsof je tijdens het lezen met niemand echt contact hebt; alleen met Neeltje en haar gedachtewereld.

 

Mijn eigen indruk

Op het eerste gezicht vond ik het verhaal clichématig overkomen. Het is nogal makkelijk om te suggereren dat grote gezinnen al snel een broeinest vormen voor incest. Moeder die het niet aankan. Vader die zijn dochter als zijn bezit ziet. Het deed een beetje denken aan de collages die ik onlangs zag in Museum Verbeke Foundation (België). Je knipt een vrouw uit een pornoblad. Je knipt ergens anders een rooms katholieke geestelijke uit. Je laat zijn hand naar de vagina van de vrouw grijpen en je hebt je statement gemaakt.

Maar hiermee doe je Een lamp voor mijn voet geen recht. Dit boek is meer realiteit dan ik wil. De cijfers over het bestaan van seksueel misbruik – binnen en buiten de kerk – liegen er niet om. Er zijn daadwerkelijk gezinnen waarin kinderen misbruikt worden onder een dekmantel van vrome woorden. Terwijl ik getroost en blij een kerkdienst verlaat, kan het meisje dat naast me zit in de war zijn, omdat haar vader de ‘Tale Kanaäns’ verdraait en naar zijn eigen hand zet. Dat is wrang. Het roept de vraag op hoeveel vaders de hemel ingepraat worden. En hoeveel Neeltjes er rondlopen, die langzamerhand losweken van de kerk.

Ik blijf de tekeningen steeds weer bekijken. Er zit iets in wat blijft boeien. De poema heeft iets knus en iets dreigends. De vader van Neeltje is grotendeels afwezig. En Neeltje leer je kennen zonder dat je ooit haar gezicht kreeg te zien. Tegelijkertijd blijft ze daardoor ‘naamloos’. Die leegte is als een poema die met je meereist.

*******

Ineke de Jong – den Hartog is freelance kunsthistoricus en lid van een reformatorische gemeente.

Liesbeth Labeur (Middelburg, 1975) is kunstenaar en leeft en werkt in Zeeland. Ze studeerde aan de Sint Joost Academie in Breda. In haar artistieke praktijk spelen ‘Babylonische beeldverwarring’ en ‘piëtistisch vormgebruik’ een rol. Zo maakte zij in 2008 een installatie over De brede en de smalle weg en gaf ze in 2009 de eenmalige glossy Calvijn! uit. In 2011 verscheen van haar hand een graphic novel met de titel Op weg en reis. Deze werd opnieuw herdrukt en kwam gelijk met de beeldroman Een lamp voor mijn voet weer in de boekhandel te liggen. In 2015 maakte zij de installatie Nachthutje in de komkommerhof in de Vleeshal in Middelburg. Deze zomer werkte ze 3 maanden in de Kunsthal in Rotterdam in de ateliertentoonstelling All You Can Art.

Gegevens over het boek: Liesbeth Labeur, Een lamp voor mijn voet, Uitgeverij Cossee in Amsterdam en Uitgeverij Mozaïek in Utrecht, Verschijningsdatum: 2017. Pagina’s: 200, ISBN: 978-90-239-9697-2 (paperback), Prijs: € 19,99.


Meer:

05 november 2018 / Het beeld na de beeldenstorm

door Jacolien Wubs

Er is zoiets als een vroege protestantse beeldcultuur. Na de Beeldenstorm en Reformatie werd gezocht naar nieuwe manieren om de kerkruimte in te richten en te verfraaien.

Lees meer...


11 oktober 2018 / The Turn Club

door Grady van den Bosch

Het is bijzonder inspirerend om kunstenaars van allerlei slag te ontmoeten, die net als jij idealen hebben voor een betere samenleving.

Lees meer...


13 september 2018 / Kunstenaarsechtpaar Berry en Janny Brugman

door Jan van der Kolk

Om goed te kunnen werken, wilden ze met rust gelaten worden. Het gevoel van onafhankelijkheid gaf hun rust en vrijheid. 

Lees meer...


09 augustus 2018 / Portret Florence de Werquignoeul

door Koenraad De Wolf

Dit portret vertelt het (vergeten) verhaal van de Contrareformatie en de heropbloei van het kloosterleven in de Zuidelijk Nederlanden.

Lees meer...


13 juli 2018 / Neo Rauch in Zwolle

door Marieke Herweijer

Juist door de confrontatie met de absurdistische kant van het leven intrigeert het werk van Neo Rauch.

Lees meer...


17 mei 2018 / Toespraak van Herwi Rikhof

bij de presentatie van zijn nieuwe boek over de Cenakelkerk van de Heilig Landstichting

‘Ik heb deze kerk leren waarderen als een echte kerk.’ 

Lees meer...


23 april 2018 / Lodewijk Schelfhout. Nederlands eerste kubist

door Lisette Almering-Strik

Het is lastig om Lodewijk Schelfhout te plaatsen binnen de Nederlandse kunsthistorie. 

Lees meer...


04 april 2018 / Blog van Rikko Voorberg

Blog over de kunst van het oefenen

'Nou,' zei hij, 'ga maar doen wat jij moet doen, daar valt vanzelf een vorm omheen.'

Lees meer...


15 maart 2018 / Bijbelse vrouwen als aartsmoeders

door Wim Eikelboom

De Zwolse beeldhouwer Thijs Kwakernaak maakte tien houten beelden van vrouwen uit de Bijbel. Stuk voor stuk beelden met een sterk karakter.

Lees meer...


23 februari 2018 / Creativiteit en kijken met het hart

door Gottfrid van Eck

Als we volwassen worden, zullen we hopelijk ontvankelijk blijven voor het wonder van het leven en ruimte blijven scheppen voor het niet-zichtbare. 

Lees meer...


30 januari 2018 / Adri Geelhoed over liturgische kleden

Liturgische kleden geven kleur aan het kerkelijk jaar en herinneren de kerkganger daaraan, net zoals de gezangen die gezongen worden. 

Lees meer...


01 januari 2018 / Recensie Oog in Oog van Kick Bras

door Marieke Herweijer

Kick Bras schrijft over meditatie, spiritualiteit en mystiek. In dit boek focust hij op de christelijke mystiek en hoe die terugkomt in de beeldende kunst. 

Lees meer...


06 december 2017 / ArtWay Nieuwsbrief December 2017

Wim Eikelboom, voorzitter van ArtWay, praat u bij over het reilen en zeilen van ArtWay in het afgelopen jaar.

Lees meer...


14 november 2017 / Nieuwe maatschappelijke spiritualiteit in de kerk

Zoals in andere steden krijgt ook in Zwolle het kerkgebouw een andere betekenis. De oude kerk in het centrum is hier omgedoopt tot ‘Het Academiehuis, de Grote Kerk Zwolle’.

Lees meer...


24 oktober 2017 / René van Tol over film Opstanding van het lichaam

De kunst van nu neigt naar het conceptuele. Deze neiging heeft tot gevolg dat de kunstenaars steeds meer het weerbarstige van de fysieke werkelijkheid gaan mijden. 

Lees meer...


08 september 2017 / Janpeter Muilwijk over Om Mattia en zelfdoding

Dood. Deze tentoonstelling is er om Mattia, Julia Mattia. Haar naam betekent Jeugdig, Geschenk van God. Zij stierf op 1 oktober 2015 door zelfdoding na een intens leven van begaafdheid, liefde en ziekte. 

Lees meer...


23 augustus 2017 / Het goede, het ware en het schone

Goedheid, waarheid en schoonheid behoren tot Gods esthetische normen. Een christelijke benadering van kunst staat dus tegenover de postmoderne aanname dat er geen absolute waarden zijn.

Lees meer...


04 juli 2017 / Fons Litjens: Een halve kerk voor Halfweg

Wie nu de kerk van Halfweg binnenkomt wordt overdonderd door een achterwand, die het zonlicht filtert en de ruimte vult met een warm en geel licht. Het hele raam is gevuld met mensen.

Lees meer...


24 juni 2017 / Heilige beelden en gehoorzame ogen

Stil worden bij een beeld van Christus herinnert mij eraan wiens beelddrager ik ben. Dit neem ik mee gedurende de dag als andere beelden mij iets anders proberen te vertellen.

Lees meer...


02 juni 2017 / Pelgrimeren in Groningen

Onlangs is de Stichting Pelgrimeren In Groningen van start gegaan met 2300 km pelgrimsroutes in de provincie Groningen. Alle middeleeuwse kerken en oude kloosterterreinen zijn in de routes opgenomen.

Lees meer...


04 april 2017 / MMC Schobbe in de W. de Zwijgerkerk, Amsterdam

Kunst in dienst van de kerk, de kerk in dienst van de kunst

door Marleen Hengelaar-Rookmaaker

Lees meer...


07 maart 2017 / Maatschappelijk betrokken kunst

Een discussieopener door Adrienne Dengerink Chaplin

Sommige kunstenaars hebben vanwege hun groeiende ontevredenheid met de kunstwereld de overstap gemaakt naar de geëngageerde kunst. 

Lees meer...


01 februari 2017 / De zeven werken van barmhartigheid

Het jaar van barmhartigheid is alweer voorbij, maar het is en blijft een belangrijk thema. Hoe dachten onze middeleeuwse voorouders hierover? Dit veelluik van de Meester van Alkmaar laat het ons zien.

Lees meer...


03 januari 2017 / Aniko Ouweneel over christelijke kunst

De kunstenaar daagt ons uit en moedigt ons aan om te zoeken naar de bron van onze adem, van wat ons leven de moeite waard maakt en van ons verlangen naar een verlossende harmonie.

Lees meer...


09 december 2016 / Nieuwsbrief ArtWay december 2016

Like an imitation of a good thing past, these days of darkness surely will not last. Jesus was here and he is coming again, to lead us to the festival of friends.

Lees meer...


01 november 2016 / Ally Gordon over religie in de hedendaagse kunst

Laten we een wandeling maken langs een paar musea in Londen. Tijdens deze wandeling wil ik de plaats van religie in de hedendaagse kunst overdenken.

Lees meer...


30 september 2016 / Janna Beek over kunst in psychotherapie

Stel u voor dat u naar een schilderij of beeldhouwwerk kijkt. Dit werk roept ‘iets’ in u op. ‘Iets’ in uw binnenwereld, waar u zich nog niet bewust van bent, is geraakt. ‘Iets’ dat wacht op herkenning. 

Lees meer...


01 september 2016 / H.R. Rookmaaker: Spreekt kunst vanzelf?

Kunst is noch slechts een middel tot een doel, noch een religie, noch een activiteit voor een klein groepje uitverkorenen, noch een puur wereldse bezigheid. Geen van deze opvattingen over kunst doet recht aan de creativiteit waarmee God de mens heeft uitgerust. 

Lees meer...


29 juli 2016 / Joost de Wal over Verspijkerd en verzaagd

Veel heiligen- en devotiebeelden, vaak van gips, werden door de pastoors aan de straat gezet. En vervolgens…, vervolgens vinden we ze terug in de hedendaagse kunst. Wat doen ze daar? Betekenen ze nog iets?

Lees meer...


30 juni 2016 / Wessel Stoker over hedendaagse religieuze kunst

Mijn vraag bij de prachtige tentoonstelling The Problem of God is of de curator Isabelle Malz in de catalogus aan de kijker wel een adequate uitleg geeft van kunst als religieuze kunst. 

Lees meer...


09 juni 2016 / Betty Spackman: Depressie en creativiteit

Als je een ronde pin bent en je een vierkante pin moet worden om in de hokjes van de samenleving te passen, is dat op z'n zachtst gezegd pijnlijk.

Lees meer...


19 mei 2016 / Johannes Wickert klaagt inhumaan asielbeleid aan

Johannes Wickert is een van de zeldzame hedendaagse kunstenaars die een maatschappijkritische rol opneemt. En niet alleen in zijn schilderijen. 

Lees meer...


27 april 2016 / Marleen Hengelaar: Het onvervangbare beeld

Het beeld speelt een geheel eigen, onvervangbare rol in het leven van een mens. We kunnen het beeld als goede gave van God op een positieve en opbouwende manier in ons leven inzetten.

Lees meer...


06 april 2016 / Reinier Sonneveld over linksige kitsch

Die handen van alle leeftijden en kleuren, die bloemen daardoorheen, en dan die wonderlijke kleurbewerking. Het is allemaal reuzesympathiek, maar ja, dat maakt iets nog geen kunst.

Lees meer...


12 maart 2016 / Ned Bustard: De Bijbel is niet veilig

De Bijbel is een boek over gewone mensen die niet alleen geestelijke wezens zijn, maar ook hebzuchtig, berooid, haatdragend, hoopvol, egoïstisch en seksueel.

Lees meer...


24 februari 2016 / Wilma Wagenaar: Joost Zwagerman en Marc Mulders

Zwagerman schildert een zuigend zwart universum, in de steek gelaten door een onverschillige, liefdeloze god. Ten langen leste wendt hij zich af van religie en wijdt zich aan de kunst. 

Lees meer...


11 februari 2016 / Robb Ludwick: Opnieuw leren kijken

Het is een gave van Abigail Tulis om ongewone combinaties heel gewoon te laten lijken, zodat de kijker uitgenodigd en misschien uitgedaagd wordt om opnieuw te leren kijken.

Lees meer...


26 januari 2016 / Timon Ramaker: Kunst is broodnodig
Kunst is geen leuk extraatje, maar broodnodig in de wereld van vandaag. In een wereld die barst van clichés en onbegrip kan kunst verrassen en verbinden.
Lees meer...


14 januari 2016 / Kunst als onderdeel van de theologiestudie

Niet alleen christelijke kunst is voor de theologieopleiding belangrijk. Ook wereldse kunst is belangrijk omdat je je als theoloog altijd verhoudt tot de samenleving waarin je je bevindt.

Lees meer...