ArtWay

Schoonheid is een werkwoord. Je moet haar ontdekken, hoogachten, scheppen, najagen, koesteren, doen. Marleen Hengelaar

Heilige beelden en gehoorzame ogen

Heilige beelden en de ontwikkeling van gehoorzame ogen

door Victoria Emily Jones

Beelden vormen onze verlangens. Ook al willen we graag geloven dat we immuun zijn voor hun invloed en ze ons niet vertellen wat goed is of mooi, het is een feit dat ze ons heel subtiel betoveren. Zeker wanneer we jarenlang aan hun invloed worden blootgesteld. En hiermee bedoel ik niet alleen advertenties en amusementsprogramma's die de mythe in stand houden dat er maar één soort lichaam aantrekkelijk is. Iiets wat ons ontevreden kan maken met ons eigen lichaam of dat van onze partner.

Ik heb het ook over de schijnbaar onschuldige beelden op social media. Onderzoek heeft aangetoond dat regelmatig gebruik van Facebook bijvoorbeeld tot depressiviteit kan leiden, omdat mensen zichzelf voortdurend vergelijken met anderen. Ze worden jaloers op het leven van anderen en voelen de druk om voortdurend hun image op te moeten houden. Iemand uit je netwerk plaatst bijvoorbeeld een foto van een cadeau van haar geweldige en attente echtgenoot ‘gewoon-omdat-hij-van-haar-houdt’ en direct voel jij je minder geliefd. Iemand anders plaatst een selfie van haar duikavontuur op Malta en je vraagt je af waar het avontuur in jouw leven is gebleven. Een vriendin van de middelbare school herinnert je aan het tikken van je biologische klok met het fotoalbum van haar tweejarige peuter. Of je wenst bij het zien van haar pas afgestudeerde zoon dat die van jou ook was gaan studeren.

Dit betekent niet dat afbeeldingen of beelden op zich verkeerd zijn, of je ze nu maakt of bekijkt. Sterker nog, we hebben ze nodig. Maar we moeten ervoor waken dat ze zich niet in ons hoofd nestelen en onze ideaalbeelden worden. Of het nu gaat om een parfumreclame op tv of een foto op Instagram van een exotisch diner, we moeten de macht, die bepaalde beelden over ons hebben, verbreken. Ze moeten niet ons van labels voorzien (lelijk, saai, ongewenst, mislukkeling), maar wij moeten hen labelen: als vals en onheilig bestempelen zodra ze absolute macht over onze levens claimen of wanneer ze onze identiteit herdefiniëren in strijd met de identiteit die volgens de Bijbel in Christus de onze is.

Willie James Jennings behandelt in zijn essay ‘The Desire of the Church’, gepubliceerd in The Community of the Word: Toward an Evangelical Ecclesiology (InterVarsity Press, 2005), de vervorming van onze perceptie en verlangens als gevolg van de zondeval. Volgens hem is de boom van de kennis van goed en kwaad het eerste onheilige icoon in de menselijke geschiedenis – een icoon in de zin van iets dat verlangens opwekt en richting geeft aan ons zien en kennen. Onheilig, omdat het kijken ernaar het begin vormde van onze ongehoorzaamheid. Terwijl ze keken naar deze boom, vervormde deze hun kijk op henzelf. Als ze hun blik op God gevestigd hadden gehouden, hadden ze zichzelf in hem weerspiegeld gezien. Doordat zij hun blik afwendden van God en naar iets inferieurs keken zagen ze zichzelf, elkaar en God niet langer op de juiste manier.

‘De enige manier om deze reis van ongehoorzaamheid om te keren,’ zegt Jennings, ‘is door onze kijkrichting te veranderen.’ Daarom treedt er een nieuw heilig icoon het mensdom binnen, Jezus Christus, wiens leven onze vervormde blik en gefragmenteerde verlangens overwint. Omdat hij het beeld is van de onzichtbare God, brengt hij onze blik terug naar dat wat heilig is.

Ik noemde al een paar beelden die ik in mijn leven als onheilig ervaar: plaatjes van slanke smetteloze lichamen die mij vertellen dat mijn figuur en mijn vlekjes niet goed genoeg zijn. Afbeeldingen van wereldreizen en bestemmingen die mij vertellen dat ik een saai huismusje ben. Pinterest boards die mij zeggen dat mijn huis, mijn maaltijden en mijn feesten uitspattingen van DIY-creativiteit zouden moeten zijn. Het is een onmogelijke opgave om dit soort berichten de hele dag te ontwijken, maar omdat ik weet dat ik hier bijzonder gevoelig voor ben probeer ik er niet op in te zoomen met de ogen van mijn hart. Nogmaals, zij zijn niet verkeerd in zichzelf. Ze worden alleen verkeerd als ik ze mij voor mijzelf laat schamen of laat twijfelen aan mijn identiteit in Christus. Ik zou soms zo graag mooi, moedig, elegant en creatief willen zijn dat dit mijn blik afleidt van die Ene die mijn ultieme verlangen zou moeten zijn.

Als het kijken naar Christus de oplossing is om gezonde verlangens te herstellen, hoe kan dit dan als hij niet lijfelijk aanwezig is? Zoals Jennings zegt: ‘Verlangens zijn verbonden aan zien, aan tot ons nemen wat voor ogen is,’ waarmee hij de suggestie wekt dat iets materieel aanwezig zou moeten zijn. Oosters-orthodoxe gelovigen ontwikkelden om deze reden de gewoonte om iconen te schrijven en vereren, en om zo ook beelden van Christus te maken die herinneren aan zijn aanwezigheid en dienen als anker voor het dagelijks leven. Volgens hen maakt de Incarnatie iconen absoluut essentieel als we God willen leren kennen.

Mijn eigen protestantse beeldtheologie heeft veel te danken aan de oosters-orthodoxe zienswijze, maar is ook anders. Hoewel ik de openbarende kracht van beelden onderschrijf, staan ze voor mij niet op één lijn met de Schrift. Een ander belangrijk verschil is dat ik in mijn leven van devotie ook beelden gebruik die buiten de strikte canon van de orthodoxe iconografie vallen. Ik gebruik ze bovendien als hulpmiddel bij het gebed, maar ik vereer ze niet door ze te kussen of omhoog te houden. Niet omdat ik tegen dit soort vertoon ben, maar eerder omdat ik van nature een gereserveerd persoon ben en ook omdat ik de afbeeldingen vaak digitaal bekijk.

Ieder beeld dat de kijker dichter bij Christus brengt definieer ik als ‘heilig beeld’. De godsdienstige achtergrond van de kunstenaar is voor mij irrelevant. Wat voor de ene persoon een heilig beeld is, hoeft dat voor een ander niet te zijn. Je heiligt een beeld wanneer je het gebruikt om je naar God toe te leiden. Iedere dag kijk ik een tijdje naar een heilig beeld. Ik hou in het bijzonder van beelden van Christus. Dit kijken helpt mij mijn gedachten en verlangens te ordenen. Stil worden bij een beeld van Christus herinnert mij eraan wiens beelddrager ik ben. Dit neem ik mee gedurende de dag als andere beelden mij iets anders proberen te vertellen.

Hoewel mijn lichaam niet voldoet aan het ideaalbeeld van onze cultuur en ik niet zoveel heb gereisd of zo vaardig ben met mijn handen als ik zou willen, heb ik in Christus een icoon van God, een spiegel van het Goede, het Ware en Schone.

Naar dit beeld word ik veranderd, waardoor ik naar vrede verlang – niet een willekeurige vrede maar naar de vrede van Christus, niet alleen voor mijzelf maar voor de hele wereld:

Monika Liu Ho-Peh: Het stillen van de storm, 1950s.

Ik verlang ernaar om een gezant te zijn van genezing:

Julia Stankova: De genezing van de bezeten man, 2010. Tempera, gouache, aquarel op hout, 40 x 31 cm.

en van verzoening:

Wisnu Sasongko: Zacheüs, 2005. Acryl op doek, 28 x 52 inch.

Ik verlang ernaar om de wonden van Christus aan te raken:

Rechterpaneel van een ivoren tweeluik met de afbeelding van de ongelovige Thomas, gemaakt in Trier aan het eind van de 10e eeuw. Bode Museum, Berlijn.

Ik verlang ernaar om te dienen:

Sadao Watanabe: Jezus Wast de Voeten van Petrus, 1973. Stencildruk, 26 x 22.75 inch.

Ik verlang ernaar om mensen te ten te geven:

Isaac Fanous: De wonderbare spijziging.

en om mensen te helpen zien:

Anthony Falbo: De genezing van de blinde.

Ik verlang ernaar om mezelf te oefenen in opstanding:

De opstanding, detail, 1170-80, Rijn-Maas regio. Email op verguld koper. Het Louvre, Parijs.

Ik verlang naar het vuur van de Heilige Geest:

Pinksteren, Benedictionale van Aartsbisschop Robert, New Minster, Winchester, ca. 980. Gemeentelijke Bibliotheek van Rouen, MS Y.7(369), fol. 29v.

Ik verlang ernaar om waarheid te prediken:

Azaria Mbatha: Bergrede, linoleumsnede.

Ik verlang ernaar om te zegenen:

El Greco: Christus als Verlosser, 1610-14, olieverf op doek, 99 x 79 cm.

Ik verlang ernaar om met waardigheid te lijden.

Angelo da Fonseca, Ecce Homo, 1955. Aquarel, 9 x 6 inch.

Ik verlang ernaar om op te komen voor gerechtigheid:

Alexander Smirnov: Tempelreiniging), olieverf op doek.

Ik verlang ernaar om te beschermen:

Kim Young Gil: De overspelige vrouw.

Ik verlang ernaar om te vergeven:

Sassandra: Vader, vergeef hen. Kleurhoutgravure.

Ik verlang ernaar om te wenen met degenen die wenen:

Daniel Bonnell: Jezus weende, olieverf op doek, 46 x 34 inch.

Ik verlang naar verheerlijking:

Toegeschreven aan Theophanes de Griek: De verheerlijking, 1408. State Tretyakov Gallery, Moskou, Rusland.

Wij worden gevormd door wat we zien en we willen gevormd worden door goede dingen. We kunnen ons zien en ons denken voeden met heilige of onheilige iconen. Ik kies voor heilig. 

*******

Victoria Emily Jones woont in Baltimore in de V.S., waar ze werkt als redacteur en blogt op http://artandtheology.org/. Ze studeerde journalistiek, Engelse literatuur en muziek en onderzoekt momenteel hoe kunst kan bijdragen aan een nieuwe theologische omgang met de Bijbel. Ze is bezig een online galerie met oude en nieuwe werken bij specifieke bijbelteksten te ontwikkelen.


Meer:

23 februari 2018 / Creativiteit en kijken met het hart

door Gottfrid van Eck

Als we volwassen worden, zullen we hopelijk ontvankelijk blijven voor het wonder van het leven en ruimte blijven scheppen voor het niet-zichtbare. 

Lees meer...


30 januari 2018 / Adri Geelhoed over liturgische kleden

Liturgische kleden geven kleur aan het kerkelijk jaar en herinneren de kerkganger daaraan, net zoals de gezangen die gezongen worden. 

Lees meer...


01 januari 2018 / Recensie Oog in Oog van Kick Bras

door Marieke Herweijer

Kick Bras schrijft over meditatie, spiritualiteit en mystiek. In dit boek focust hij op de christelijke mystiek en hoe die terugkomt in de beeldende kunst. 

Lees meer...


06 december 2017 / ArtWay Nieuwsbrief December 2017

Wim Eikelboom, voorzitter van ArtWay, praat u bij over het reilen en zeilen van ArtWay in het afgelopen jaar.

Lees meer...


14 november 2017 / Nieuwe maatschappelijke spiritualiteit in de kerk

Zoals in andere steden krijgt ook in Zwolle het kerkgebouw een andere betekenis. De oude kerk in het centrum is hier omgedoopt tot ‘Het Academiehuis, de Grote Kerk Zwolle’.

Lees meer...


24 oktober 2017 / René van Tol over film Opstanding van het lichaam

De kunst van nu neigt naar het conceptuele. Deze neiging heeft tot gevolg dat de kunstenaars steeds meer het weerbarstige van de fysieke werkelijkheid gaan mijden. 

Lees meer...


04 oktober 2017 / Een beeldroman van Liesbeth Labeur

Dit boek laat de verwarring en de geloofsvragen zien van een slachtoffer van incest in een reformatorisch milieu, die het geheim van misbruik met zich meedraagt.

Lees meer...


08 september 2017 / Janpeter Muilwijk over Om Mattia en zelfdoding

Dood. Deze tentoonstelling is er om Mattia, Julia Mattia. Haar naam betekent Jeugdig, Geschenk van God. Zij stierf op 1 oktober 2015 door zelfdoding na een intens leven van begaafdheid, liefde en ziekte. 

Lees meer...


23 augustus 2017 / Het goede, het ware en het schone

Goedheid, waarheid en schoonheid behoren tot Gods esthetische normen. Een christelijke benadering van kunst staat dus tegenover de postmoderne aanname dat er geen absolute waarden zijn.

Lees meer...


04 juli 2017 / Fons Litjens: Een halve kerk voor Halfweg

Wie nu de kerk van Halfweg binnenkomt wordt overdonderd door een achterwand, die het zonlicht filtert en de ruimte vult met een warm en geel licht. Het hele raam is gevuld met mensen.

Lees meer...


02 juni 2017 / Pelgrimeren in Groningen

Onlangs is de Stichting Pelgrimeren In Groningen van start gegaan met 2300 km pelgrimsroutes in de provincie Groningen. Alle middeleeuwse kerken en oude kloosterterreinen zijn in de routes opgenomen.

Lees meer...


04 april 2017 / MMC Schobbe in de W. de Zwijgerkerk, Amsterdam

Kunst in dienst van de kerk, de kerk in dienst van de kunst

door Marleen Hengelaar-Rookmaaker

Lees meer...


07 maart 2017 / Maatschappelijk betrokken kunst

Een discussieopener door Adrienne Dengerink Chaplin

Sommige kunstenaars hebben vanwege hun groeiende ontevredenheid met de kunstwereld de overstap gemaakt naar de geëngageerde kunst. 

Lees meer...


01 februari 2017 / De zeven werken van barmhartigheid

Het jaar van barmhartigheid is alweer voorbij, maar het is en blijft een belangrijk thema. Hoe dachten onze middeleeuwse voorouders hierover? Dit veelluik van de Meester van Alkmaar laat het ons zien.

Lees meer...


03 januari 2017 / Aniko Ouweneel over christelijke kunst

De kunstenaar daagt ons uit en moedigt ons aan om te zoeken naar de bron van onze adem, van wat ons leven de moeite waard maakt en van ons verlangen naar een verlossende harmonie.

Lees meer...


09 december 2016 / Nieuwsbrief ArtWay december 2016

Like an imitation of a good thing past, these days of darkness surely will not last. Jesus was here and he is coming again, to lead us to the festival of friends.

Lees meer...


01 november 2016 / Ally Gordon over religie in de hedendaagse kunst

Laten we een wandeling maken langs een paar musea in Londen. Tijdens deze wandeling wil ik de plaats van religie in de hedendaagse kunst overdenken.

Lees meer...


30 september 2016 / Janna Beek over kunst in psychotherapie

Stel u voor dat u naar een schilderij of beeldhouwwerk kijkt. Dit werk roept ‘iets’ in u op. ‘Iets’ in uw binnenwereld, waar u zich nog niet bewust van bent, is geraakt. ‘Iets’ dat wacht op herkenning. 

Lees meer...


01 september 2016 / H.R. Rookmaaker: Spreekt kunst vanzelf?

Kunst is noch slechts een middel tot een doel, noch een religie, noch een activiteit voor een klein groepje uitverkorenen, noch een puur wereldse bezigheid. Geen van deze opvattingen over kunst doet recht aan de creativiteit waarmee God de mens heeft uitgerust. 

Lees meer...


29 juli 2016 / Joost de Wal over Verspijkerd en verzaagd

Veel heiligen- en devotiebeelden, vaak van gips, werden door de pastoors aan de straat gezet. En vervolgens…, vervolgens vinden we ze terug in de hedendaagse kunst. Wat doen ze daar? Betekenen ze nog iets?

Lees meer...


30 juni 2016 / Wessel Stoker over hedendaagse religieuze kunst

Mijn vraag bij de prachtige tentoonstelling The Problem of God is of de curator Isabelle Malz in de catalogus aan de kijker wel een adequate uitleg geeft van kunst als religieuze kunst. 

Lees meer...


09 juni 2016 / Betty Spackman: Depressie en creativiteit

Als je een ronde pin bent en je een vierkante pin moet worden om in de hokjes van de samenleving te passen, is dat op z'n zachtst gezegd pijnlijk.

Lees meer...


19 mei 2016 / Johannes Wickert klaagt inhumaan asielbeleid aan

Johannes Wickert is een van de zeldzame hedendaagse kunstenaars die een maatschappijkritische rol opneemt. En niet alleen in zijn schilderijen. 

Lees meer...


27 april 2016 / Marleen Hengelaar: Het onvervangbare beeld

Het beeld speelt een geheel eigen, onvervangbare rol in het leven van een mens. We kunnen het beeld als goede gave van God op een positieve en opbouwende manier in ons leven inzetten.

Lees meer...


06 april 2016 / Reinier Sonneveld over linksige kitsch

Die handen van alle leeftijden en kleuren, die bloemen daardoorheen, en dan die wonderlijke kleurbewerking. Het is allemaal reuzesympathiek, maar ja, dat maakt iets nog geen kunst.

Lees meer...


12 maart 2016 / Ned Bustard: De Bijbel is niet veilig

De Bijbel is een boek over gewone mensen die niet alleen geestelijke wezens zijn, maar ook hebzuchtig, berooid, haatdragend, hoopvol, egoïstisch en seksueel.

Lees meer...


24 februari 2016 / Wilma Wagenaar: Joost Zwagerman en Marc Mulders

Zwagerman schildert een zuigend zwart universum, in de steek gelaten door een onverschillige, liefdeloze god. Ten langen leste wendt hij zich af van religie en wijdt zich aan de kunst. 

Lees meer...


11 februari 2016 / Robb Ludwick: Opnieuw leren kijken

Het is een gave van Abigail Tulis om ongewone combinaties heel gewoon te laten lijken, zodat de kijker uitgenodigd en misschien uitgedaagd wordt om opnieuw te leren kijken.

Lees meer...


26 januari 2016 / Timon Ramaker: Kunst is broodnodig
Kunst is geen leuk extraatje, maar broodnodig in de wereld van vandaag. In een wereld die barst van clichés en onbegrip kan kunst verrassen en verbinden.
Lees meer...


14 januari 2016 / Kunst als onderdeel van de theologiestudie

Niet alleen christelijke kunst is voor de theologieopleiding belangrijk. Ook wereldse kunst is belangrijk omdat je je als theoloog altijd verhoudt tot de samenleving waarin je je bevindt.

Lees meer...