ArtWay

Kunst reproduceert niet wat we waarnemen. Kunst laat ons zien. Paul Klee

Adri Geelhoed over liturgische kleden

Kleur vertelt het verhaal van liturgische kleden

door Adri Geelhoed

In een kerkgebouw waarin onze gemeente tijdelijk diensten hield, hing vanaf de kansel een klein groen kleed met daarop vijf broden en twee vissen. Het was mijn eerste, vooralsnog niet al te bewuste, kennismaking met het verschijnsel van het liturgische kleed. Dit eenvoudige stukje textiel bleef alle seizoenen door op dezelfde plek hangen. Later wist ik: ergens in een kast moeten ook een wit, paars en rood kleed hebben gehangen…

Een aantal jaren geleden heeft de Gereformeerde Kerk (Vrijgemaakt) in Goes een nieuwe kerk in gebruik genomen, de Ontmoetingskerk. Het kerkgebouw heeft een mooie kerkzaal in de vorm van een ovaal, waarin een ruim liturgisch centrum is gecreëerd. Van een preekstoel is geen sprake; de predikant staat achter een monumentale liturgische tafel, waarin een spreekgedeelte is geïntegreerd en waarop ook een doopvont een plaats heeft gekregen.

Als klein groepje professioneel werkende beeldend kunstenaars uit de gemeente zijn we uitgenodigd om na te denken over beeldende kunst in de nieuwe kerk. Mijn eigen gedachteproces kwam op gang toen ik het ontwerp zag voor de tafel. Het is een heel brede tafel en ik bedacht dat daar een kleed overheen zou kunnen liggen. Een liturgisch kleed wel te verstaan, te wisselen naar gelang de periode van het kerkelijk jaar.

Kerkelijk jaar

De Gereformeerde Kerken hebben niet echt een traditie om te werken met kleden en gewaden en nog minder met kanselkleden in de kleuren van het kerkelijk jaar. Ik kan me niet herinneren dat in mijn jeugd een begrip als veertigdagentijd een rol speelde. Het is wel een oude traditie, die teruggaat tot voor de Reformatie en met name in de katholieke kerk en in de PKN van belang is. Liturgische kleden geven kleur aan het kerkelijk jaar en herinneren de kerkganger daaraan, net zoals de gezangen die gezongen worden. Je kunt het zien als een soort kalender.

Symboliek

Bij veel kanselkleden of kleden die over een tafel hangen en antependia genoemd worden (antependium betekent letterlijk voorhangsel) speelt symboliek een rol. Als je op internet zoekt naar liturgische kleden kom je niet alleen iets te weten over de standaardkleuren, maar vooral ook van alles over symboliek. De symboliek van de vijf broden en twee vissen is volgens velen geschikt bij het vieren van het avondmaal. En je kunt in een ontwerp voor een liturgisch kleed ook gebruikmaken van een kruis, anker of scheepje.

Een symbool verwijst naar iets anders, naar een begrip of geestelijke inhoud. Het heeft een zinvolle betekenis voor groepen mensen die het symbool (her)kennen. Een probleem voor een kunstenaar is dat het gebruik van symboliek gemakzuchtig kan maken. Of je moet er iets heel origineels mee doen. Maar dan nog bestaat het gevaar dat het symbool alle aandacht naar zich toe trekt en de omgeving niet meer wordt gezien. Als je op een kleed een anker aanbrengt, is het anker datgene wat gezien wordt. Het overige lijkt achtergrond geworden.

Wisselwerking

Bij mijn ontwerpen voor de liturgische kleden heb ik om die reden geen gebruik gemaakt van symbolen. Kleur zelf is het belangrijkste geworden. Er is dus geen sprake van een voorstelling. Als beeldend kunstenaar maak ik onder andere abstracte schilderijen op basis van kleine collages van gescheurd en geknipt papier. Deze werkwijze heb ik gevolgd bij de ontwerpen voor de vier kleden. Deze ontwerpen moesten ‘vertaald’ worden in textiel. Hiervoor zijn veertien zusters onder leiding van Greetje van Langevelde aan het werk gegaan. In alle groepjes hebben mensen met ‘textiele talenten’ elkaar aangevuld.

ontwerp paarse kleed

                                                                                 

ontwerp witte kleed                                                      

Vanaf het begin stond vast dat er in vrije technieken gewerkt zou worden. Niet weven, quilten of batikken. Er is zoveel mogelijk met prachtig gekleurde stoffen met mooie texturen! Regelmatig zijn er bijeenkomsten geweest in het atelier, zodat er van een echte wisselwerking sprake was. De ontwerpen waren niet bedoeld om een-op-een over te nemen, maar moesten geïnterpreteerd worden in keuze van stof, textuur, afwerking en techniek. Zelf stond ik vooral te kijken van bepaalde details, voor mij toevallig ontstaan door het scheuren van stukjes papier, maar die uitzonderlijk precies waren nagebootst in textiel. Op andere momenten werd daar weer veel vrijer mee omgegaan. Ik heb veel waardering gekregen voor het werk van deze zusters, hun deskundigheid, enthousiasme en inventiviteit. Het werken in groepen is ook door hen als mooi ervaren. Er werd niet alleen over textiel gepraat, er waren ook diepere gesprekken. Het was een gezegend project.

Paars en wit

De kleden hebben een vrij groot formaat: 70 cm breed en 250 cm lang. Ze liggen als een soort loper over de tafel, zodat men vanuit de kerkzaal niet meer dan een vierkant van ongeveer 70x70 cm ziet.

Elk van de vier kleden wordt op meerdere momenten in het jaar gebruikt en daarop is de vormgeving afgestemd. Bij ieder kleed ben ik uitgegaan van drie Bijbelse begrippen, die passen bij de betreffende periode. Die bepalen tevens de vormgeving.

Het kerkelijk jaar begint met advent. In twee perioden wordt het paarse kleed gebruikt: advent en veertigdagentijd. Begrippen die passen bij deze perioden zijn inkeer, berouw, verwachting. Het paarse kleed is een sober kleed. Beide zijden die afhangen van de tafel bestaan uit losse lappen die over elkaar hangen. Die lappen suggereren ‘in zak en as’. Verder is in dit kleed een verloop van donker naar licht. De eerste zondagen van de adventsperiode is de donkere kant te zien; daarin is ook gebruik gemaakt van zwart. De lichte kant, waarin ook roze en lichtpaars zit, hangt de laatste twee zondagen van advent naar voren. In die lichtere kleur wordt de verwachting van Christus aangeduid. In de veertigdagentijd wordt begonnen met de lichte zijde en geëindigd met de donkere kant. Op Goede Vrijdag ligt er geen kleed op tafel.

Het witte kleed wordt gebruikt in twee periodes van het kerkelijk jaar, die beide volgen op het paarse kleed. Met Kerst en op nog enkele zondagen daarna is het witte kleed te zien. En vervolgens weer met Pasen en een aantal zondagen daarna. Het witte kleed wordt ook bij doopdiensten en trouwdiensten gebruikt. Dit kleed is grotendeels opgebouwd uit langwerpige driehoeken en het is het meest gedetailleerd en versierd van alle kleden. Er zijn veel lagen over elkaar, waarbij ook transparante stof is gebruikt. Naast wit is de kleur goud aanwezig. De feestelijkheid komt verder naar voren in details: er zijn belletjes gebruikt en afhangende kwastjes, die ik niet zelf bedacht had. Het kleed zou dus eigenlijk ook geluid kunnen maken… Bij dit kleed horen begrippen als vreugde, feest, helderheid.

Rood en groen

Het rode kleed wordt maar bij enkele gelegenheden gebruikt. In de eerste plaats met Pinksteren. Daarnaast in diensten waarin belijdenis gedaan wordt en bij de bevestiging van ambtsdragers. Het rode kleed staat voor de begrippen geest, liefde, vuur. Dit kleed bestaat uit twee verschillende delen naast elkaar. Onregelmatige, vlamachtige vormen zijn in twee lagen aangebracht. Dit geeft een soort schaduweffect. Deze vormen bevinden zich op een doorzichtige ondergrond, zodat ze lijken te zweven. Het gedeelte ernaast is sterk geplooid, is min of meer driedimensionaal en geeft de suggestie van stromen.

Het groene kleed wordt gebruikt in de twee lange perioden waarin geen feestdagen zijn. Dit is dus voor de ‘gewone’ zondagen. Begrippen die hierbij passen zijn hoop, toekomst, leven. Om die reden is er gebruik gemaakt van diagonale lijnen, die iets van dynamiek meebrengen. Het gedeelte dat op de tafel ligt vormt nagenoeg een vierkant en het is een slag gedraaid ten opzichte van de rest van het kleed. Deze asymmetrie versterkt eveneens het idee van beweging.

Naast groen, de kleur van de hoop, komt er oker en goud in het kleed voor. Door deze kleuren en de vlakverdeling heeft het kleed een natuurlijke uitstraling, alsof het een landschap is van bovenaf gezien. Overigens is dit niet het enige kleed waarvan misschien wel het mooiste gedeelte op de tafel ligt en dus niet gezien wordt vanuit de kerk. God ziet het, denk ik dan maar.

*******

Dit is een bewerking van een artikel dat eerder verscheen in WegWijs. Foto’s: Laurens Jobse

Adri Geelhoed (1957) maakt werk in verschillende beeldende disciplines. In acryl schildert hij zijn belangrijkste onderwerp, het Zeeuwse landschap. Daarnaast maakt hij abstracte collages en reliëfs. Het gebied tussen figuratie en abstractie interesseert hem het meest, ook in de kunst van anderen. Sinds 2000 exposeerde hij op vele plaatsen in Nederland en ook buiten de grenzen. In 2012 verscheen het boek Zeeuwse kleuren & vergezichten met een overzicht van zijn landschappen. Behalve met beelden is hij graag met taal bezig. Meer informatie is te vinden op www.adrigeelhoed.nl.


Meer:

05 november 2018 / Het beeld na de beeldenstorm

door Jacolien Wubs

Er is zoiets als een vroege protestantse beeldcultuur. Na de Beeldenstorm en Reformatie werd gezocht naar nieuwe manieren om de kerkruimte in te richten en te verfraaien.

Lees meer...


11 oktober 2018 / The Turn Club

door Grady van den Bosch

Het is bijzonder inspirerend om kunstenaars van allerlei slag te ontmoeten, die net als jij idealen hebben voor een betere samenleving.

Lees meer...


13 september 2018 / Kunstenaarsechtpaar Berry en Janny Brugman

door Jan van der Kolk

Om goed te kunnen werken, wilden ze met rust gelaten worden. Het gevoel van onafhankelijkheid gaf hun rust en vrijheid. 

Lees meer...


09 augustus 2018 / Portret Florence de Werquignoeul

door Koenraad De Wolf

Dit portret vertelt het (vergeten) verhaal van de Contrareformatie en de heropbloei van het kloosterleven in de Zuidelijk Nederlanden.

Lees meer...


13 juli 2018 / Neo Rauch in Zwolle

door Marieke Herweijer

Juist door de confrontatie met de absurdistische kant van het leven intrigeert het werk van Neo Rauch.

Lees meer...


17 mei 2018 / Toespraak van Herwi Rikhof

bij de presentatie van zijn nieuwe boek over de Cenakelkerk van de Heilig Landstichting

‘Ik heb deze kerk leren waarderen als een echte kerk.’ 

Lees meer...


23 april 2018 / Lodewijk Schelfhout. Nederlands eerste kubist

door Lisette Almering-Strik

Het is lastig om Lodewijk Schelfhout te plaatsen binnen de Nederlandse kunsthistorie. 

Lees meer...


04 april 2018 / Blog van Rikko Voorberg

Blog over de kunst van het oefenen

'Nou,' zei hij, 'ga maar doen wat jij moet doen, daar valt vanzelf een vorm omheen.'

Lees meer...


15 maart 2018 / Bijbelse vrouwen als aartsmoeders

door Wim Eikelboom

De Zwolse beeldhouwer Thijs Kwakernaak maakte tien houten beelden van vrouwen uit de Bijbel. Stuk voor stuk beelden met een sterk karakter.

Lees meer...


23 februari 2018 / Creativiteit en kijken met het hart

door Gottfrid van Eck

Als we volwassen worden, zullen we hopelijk ontvankelijk blijven voor het wonder van het leven en ruimte blijven scheppen voor het niet-zichtbare. 

Lees meer...


01 januari 2018 / Recensie Oog in Oog van Kick Bras

door Marieke Herweijer

Kick Bras schrijft over meditatie, spiritualiteit en mystiek. In dit boek focust hij op de christelijke mystiek en hoe die terugkomt in de beeldende kunst. 

Lees meer...


06 december 2017 / ArtWay Nieuwsbrief December 2017

Wim Eikelboom, voorzitter van ArtWay, praat u bij over het reilen en zeilen van ArtWay in het afgelopen jaar.

Lees meer...


14 november 2017 / Nieuwe maatschappelijke spiritualiteit in de kerk

Zoals in andere steden krijgt ook in Zwolle het kerkgebouw een andere betekenis. De oude kerk in het centrum is hier omgedoopt tot ‘Het Academiehuis, de Grote Kerk Zwolle’.

Lees meer...


24 oktober 2017 / René van Tol over film Opstanding van het lichaam

De kunst van nu neigt naar het conceptuele. Deze neiging heeft tot gevolg dat de kunstenaars steeds meer het weerbarstige van de fysieke werkelijkheid gaan mijden. 

Lees meer...


04 oktober 2017 / Een beeldroman van Liesbeth Labeur

Dit boek laat de verwarring en de geloofsvragen zien van een slachtoffer van incest in een reformatorisch milieu, die het geheim van misbruik met zich meedraagt.

Lees meer...


08 september 2017 / Janpeter Muilwijk over Om Mattia en zelfdoding

Dood. Deze tentoonstelling is er om Mattia, Julia Mattia. Haar naam betekent Jeugdig, Geschenk van God. Zij stierf op 1 oktober 2015 door zelfdoding na een intens leven van begaafdheid, liefde en ziekte. 

Lees meer...


23 augustus 2017 / Het goede, het ware en het schone

Goedheid, waarheid en schoonheid behoren tot Gods esthetische normen. Een christelijke benadering van kunst staat dus tegenover de postmoderne aanname dat er geen absolute waarden zijn.

Lees meer...


04 juli 2017 / Fons Litjens: Een halve kerk voor Halfweg

Wie nu de kerk van Halfweg binnenkomt wordt overdonderd door een achterwand, die het zonlicht filtert en de ruimte vult met een warm en geel licht. Het hele raam is gevuld met mensen.

Lees meer...


24 juni 2017 / Heilige beelden en gehoorzame ogen

Stil worden bij een beeld van Christus herinnert mij eraan wiens beelddrager ik ben. Dit neem ik mee gedurende de dag als andere beelden mij iets anders proberen te vertellen.

Lees meer...


02 juni 2017 / Pelgrimeren in Groningen

Onlangs is de Stichting Pelgrimeren In Groningen van start gegaan met 2300 km pelgrimsroutes in de provincie Groningen. Alle middeleeuwse kerken en oude kloosterterreinen zijn in de routes opgenomen.

Lees meer...


04 april 2017 / MMC Schobbe in de W. de Zwijgerkerk, Amsterdam

Kunst in dienst van de kerk, de kerk in dienst van de kunst

door Marleen Hengelaar-Rookmaaker

Lees meer...


07 maart 2017 / Maatschappelijk betrokken kunst

Een discussieopener door Adrienne Dengerink Chaplin

Sommige kunstenaars hebben vanwege hun groeiende ontevredenheid met de kunstwereld de overstap gemaakt naar de geëngageerde kunst. 

Lees meer...


01 februari 2017 / De zeven werken van barmhartigheid

Het jaar van barmhartigheid is alweer voorbij, maar het is en blijft een belangrijk thema. Hoe dachten onze middeleeuwse voorouders hierover? Dit veelluik van de Meester van Alkmaar laat het ons zien.

Lees meer...


03 januari 2017 / Aniko Ouweneel over christelijke kunst

De kunstenaar daagt ons uit en moedigt ons aan om te zoeken naar de bron van onze adem, van wat ons leven de moeite waard maakt en van ons verlangen naar een verlossende harmonie.

Lees meer...


09 december 2016 / Nieuwsbrief ArtWay december 2016

Like an imitation of a good thing past, these days of darkness surely will not last. Jesus was here and he is coming again, to lead us to the festival of friends.

Lees meer...


01 november 2016 / Ally Gordon over religie in de hedendaagse kunst

Laten we een wandeling maken langs een paar musea in Londen. Tijdens deze wandeling wil ik de plaats van religie in de hedendaagse kunst overdenken.

Lees meer...


30 september 2016 / Janna Beek over kunst in psychotherapie

Stel u voor dat u naar een schilderij of beeldhouwwerk kijkt. Dit werk roept ‘iets’ in u op. ‘Iets’ in uw binnenwereld, waar u zich nog niet bewust van bent, is geraakt. ‘Iets’ dat wacht op herkenning. 

Lees meer...


01 september 2016 / H.R. Rookmaaker: Spreekt kunst vanzelf?

Kunst is noch slechts een middel tot een doel, noch een religie, noch een activiteit voor een klein groepje uitverkorenen, noch een puur wereldse bezigheid. Geen van deze opvattingen over kunst doet recht aan de creativiteit waarmee God de mens heeft uitgerust. 

Lees meer...


29 juli 2016 / Joost de Wal over Verspijkerd en verzaagd

Veel heiligen- en devotiebeelden, vaak van gips, werden door de pastoors aan de straat gezet. En vervolgens…, vervolgens vinden we ze terug in de hedendaagse kunst. Wat doen ze daar? Betekenen ze nog iets?

Lees meer...


30 juni 2016 / Wessel Stoker over hedendaagse religieuze kunst

Mijn vraag bij de prachtige tentoonstelling The Problem of God is of de curator Isabelle Malz in de catalogus aan de kijker wel een adequate uitleg geeft van kunst als religieuze kunst. 

Lees meer...


09 juni 2016 / Betty Spackman: Depressie en creativiteit

Als je een ronde pin bent en je een vierkante pin moet worden om in de hokjes van de samenleving te passen, is dat op z'n zachtst gezegd pijnlijk.

Lees meer...


19 mei 2016 / Johannes Wickert klaagt inhumaan asielbeleid aan

Johannes Wickert is een van de zeldzame hedendaagse kunstenaars die een maatschappijkritische rol opneemt. En niet alleen in zijn schilderijen. 

Lees meer...


27 april 2016 / Marleen Hengelaar: Het onvervangbare beeld

Het beeld speelt een geheel eigen, onvervangbare rol in het leven van een mens. We kunnen het beeld als goede gave van God op een positieve en opbouwende manier in ons leven inzetten.

Lees meer...


06 april 2016 / Reinier Sonneveld over linksige kitsch

Die handen van alle leeftijden en kleuren, die bloemen daardoorheen, en dan die wonderlijke kleurbewerking. Het is allemaal reuzesympathiek, maar ja, dat maakt iets nog geen kunst.

Lees meer...


12 maart 2016 / Ned Bustard: De Bijbel is niet veilig

De Bijbel is een boek over gewone mensen die niet alleen geestelijke wezens zijn, maar ook hebzuchtig, berooid, haatdragend, hoopvol, egoïstisch en seksueel.

Lees meer...


24 februari 2016 / Wilma Wagenaar: Joost Zwagerman en Marc Mulders

Zwagerman schildert een zuigend zwart universum, in de steek gelaten door een onverschillige, liefdeloze god. Ten langen leste wendt hij zich af van religie en wijdt zich aan de kunst. 

Lees meer...


11 februari 2016 / Robb Ludwick: Opnieuw leren kijken

Het is een gave van Abigail Tulis om ongewone combinaties heel gewoon te laten lijken, zodat de kijker uitgenodigd en misschien uitgedaagd wordt om opnieuw te leren kijken.

Lees meer...


26 januari 2016 / Timon Ramaker: Kunst is broodnodig
Kunst is geen leuk extraatje, maar broodnodig in de wereld van vandaag. In een wereld die barst van clichés en onbegrip kan kunst verrassen en verbinden.
Lees meer...


14 januari 2016 / Kunst als onderdeel van de theologiestudie

Niet alleen christelijke kunst is voor de theologieopleiding belangrijk. Ook wereldse kunst is belangrijk omdat je je als theoloog altijd verhoudt tot de samenleving waarin je je bevindt.

Lees meer...