ArtWay

Kunst kan ons helpen de wereld te zien als geladen met Gods aanwezigheid. David Taylor

Recensie Oog in Oog van Kick Bras

Recensie Oog in oog van Kick Bras
Tussen contemplatie en actie

door Marieke Herweijer

Het gezicht is in uiterste concentratie. Daar wijzen de ronde lichten op, die de Duits-Russische expressionist Von Jawlensky (1864-1941) aanbracht aan de bovenzijde en de linkerzijde van het gelaat. Het gelaat is naar ons toegewend, terwijl de blik naar binnen is gericht. Het gezicht is van een persoon die oog in oog staat met een innerlijke realiteit, die Jawlensky ook wel omschreef als een ‘innerlijk schouwen’.

Von Jawlensky, de schilder van het abstracte gezicht op de omslag van het nieuwste boek van Kick Bras, wenste oog in oog te staan met het menselijk gelaat, omdat hij daarin het gelaat van de Eeuwig zag. Hij verlangde datzelfde voor de toeschouwer van zijn werk. Hij wees daarmee op een confrontatie die voor de mens in deze maatschappij gevoelig ligt, pijnlijk is.

Theoloog Kick Bras (1949) verwijst met de woorden ‘innerlijk schouwen’ naar een oude terminologie die de Griekse wijsgeren hanteerden, evenals bepaalde vormen van de christelijke mystiek. De omschrijving zegt iets over de ervaringen en inzichten die in dit boek voorkomen en die ook wel aangeduid worden met het begrip ‘mystiek’. In Oog in oog becommentarieert hij mystieke teksten en kunstvoorwerpen uit allerlei eeuwen, landen en joods-christelijke tradities en ontsluit hun blijvende zeggingskracht om zo bij de betekenis van de mystieke ervaring te komen. Een ervaring die begint bij een ‘innerlijk schouwen.’

Bij het lezen van de eerste pagina’s moest ik denken aan een ander boek waar ik al een tijdje in bezig ben: Geduld met God van Tomas Halik (1948). Waar het ene boek gaat over de christelijke mystiek in woord en beeld, gaat het andere boek expliciet over ‘twijfel als brug tussen geloven en niet-geloven’. Ik zie een overeenkomst tussen beide ‘verhalen’.

Mijn eerste indruk van Oog in oog is overzichtelijk, prettig leesbaar en intrigerend. Kick Bras is theoloog en schrijft over meditatie, spiritualiteit en mystiek. In dit boek focust hij op de christelijke mystiek en hoe die terugkomt in de beeldende kunst. De andere mystieke leringen van de afgelopen decennia heeft hij bewust aan de zijlijn gelaten. In elk hoofdstuk van het boek is een balans tussen woord en beeld, wat de lezer ruimte geeft om de soms pittige theorie te overdenken. De aangehaalde kunstwerken ‘illustreren’ steeds het geschrevene. De kunstenaars variëren van romantici als Turner tot ‘anonieme’ miniatuurmakers uit de middeleeuwen; van abstract-expressionist Barnet Newman tot een hedendaagse christelijke kunstenaar als Hannelieke van de Beek.



Een kunstwerk dat ik als voorbeeld uitlicht is het schilderij Sunrise (1825-1830, aquarel op papier) van Joseph Mallord William Turner. Dit kunstwerk plaatste Bras in het hoofdstuk over de drie fasen van de mystieke weg (zuivering, verlichting, vereniging). Onder het kopje ‘verlichting’ zie je het ‘lichtwerk’ van Turner van de bladzijden afstralen. Het is naar mijn idee een prachtig voorbeeld van een werk dat aansluit bij het begrip ‘verlichting’.

Bras koppelt het lichtgele schilderij van de Engelse romanticus, waarop hij de zonsopgang raak verbeeldt, aan het ontwaken van de mens, het verlicht worden, het sublieme. Met het sublieme wordt bedoeld de ervaring van iets wat boven de mens verheven is. Van iets wat de mens ‘mateloos boeit, maar tegelijk schrik aanjaagt’, in de woorden van Bras, waardoor de mens zich nietig voelt. Turner raakt deze gevoelige snaar bij de toeschouwers van zijn werken, doordat hij de natuur op krachtige wijze weergeeft. De zon is volgens de kunstenaar een manifestatie van de eeuwigheid. In Sunrise lees je het verhaal van een ziel die ontwaakt. Naar mijn idee is dat het gevolg van de teerheid van de aquarel, door het licht dat met een gevoelige verfstreek en gedempt qua kleur (licht okergeel) is weergegeven. De zon trekt aan door weglating van kleur, door de aanwezigheid van een klein rondje zo groot als een parel dat nog lichter is geschilderd dan de rest. Het rondje lijkt op een doorkijkje, een opening aan het einde van de donkere tunnel, een blik op de verlichting. Volgens Bras: ‘het opgaan van een innerlijk licht, zo sterk en appellerend dat je ontwaakt.’

De opbouw van Oog in oog is overzichtelijk, doordat Bras na de inleiding begint met ervaringen van christelijke mystiek in de Bijbel en de geschiedenis, vervolgens toelicht welk Godsbeeld, Christusbeeld en mens- en wereldbeeld zichtbaar worden in de christelijke mystiek, en tot slot de lezer meeneemt in een beeldengalerij van de mystieke weg. Deze in-, uit- en weer inzoomende manier van benaderen (van specifiek naar meer algemeen naar specifiek) helpt bij het begrijpelijk maken van het complexe begrip ‘christelijke mystiek’. Het handschrift van Bras, een prikkelende en soms poëtische manier van schrijven, houdt ‘het verhaal’ spannend.

In het vijfde deel, ‘Beelden van de mystieke weg’, toont Bras het beste de koppeling tussen de christelijke mystiek en de kunst. Via de ‘vijf metaforen’ (ladder, spiraal, labyrint, pelgrimage, de bestijging van een berg) van de christelijke mystiek, langs de ‘drie fasen’ (zuivering, verlichting, vereniging) raak je vertrouwd met de verweving van de christelijke mystiek met de beeldende kunst. De ladder heeft bijvoorbeeld in de kunst vaak een symbolische betekenis en is als metafoor terug te vinden in de beeldende kunst van zowel vroeger als nu. Ik werd zo tijdens het lezen herinnerd aan mijn favoriete kunstenaar, de nul-kunstenaar Armando (1929), die in de jaren negentig van de vorige eeuw robuuste ladders bouwde en plaatste in de omgeving van het ‘schuldige landschap’ Amersfoort (schuldig vanwege het concentratiekamp, waar Armando (1929) in zijn jeugd naast woonde). Meer recent noem ik de christelijke kunstenaar Jan Pieter Gootjes (1950), die een lange serie jacobsladders maakte.

In dit vijfde deel wordt tevens de creatieve denkkracht van Bras zichtbaar. Door de toevoeging van de door hemzelf bedachte vierde fase van ‘de doorwerking van mystiek’, waarin de conclusie is dat mystiek en ethiek hand in hand gaan, lees je de eigen hand en persoonlijke toets van de auteur. Die persoonlijke toets komt overigens vaker voor in het boek, namelijk in de beschrijvingen van zijn eigen mystieke ervaringen aan het einde van elk hoofdstuk.

Met ethiek wordt overigens het engagement bedoeld dat er in de christelijke mystiek naast het contemplatieve ook toe doet. Dit stuk van de christelijke mystiek is gericht op actie, de maatschappelijke betrokkenheid, die zichtbaar wordt in ‘het goede doen’. De christelijke normen en waarden, zoals naar elkaar omzien, spreken voor zich. Maar Bras doelt ook op het afleggen van je ego, het dragen van je kruis, het wachten op God.

In het zesde deel, de epiloog, komen ook de eigenheid en de denkkracht van Bras tot uitdrukking, wanneer hij schrijft over de mystiek in de 21ste eeuw en zo de traditionele mystieke leer nieuw leven inblaast. De manier waarop Bras koppelingen tussen oud en nieuw maakt en zo beweging brengt in gebaande paden, doet mij in het bijzonder denken aan de scheppingskracht van de Ruach, die Bras als volgt omschrijft: … de wind (of adem) die boven het oerwater zweefde… Deze wind, die zelf ongrijpbaar is maar wel alles in beweging zet, is symbool voor God zelf in zijn dynamische inwerken op schepping en mensheid.

Doordat Bras aan het eind van elk hoofdstuk zijn eigen ervaringen met de christelijke mystiek deelt, smelten de theorie en de kunstbeschouwingen samen. Vervolgens stel je je als lezer de vraag of je je in de ervaringen en beschouwingen van Bras kunt herkennen. Deze denkstap zorgt ervoor dat je je als lezer verbindt met de theorie. De Ruach van Bras heeft overigens ook een minpuntje. De eigen stem, de ervaringen van het mystieke, zijn soms iets te ver gezocht of in ieder geval voor mij soms onherkenbaar en daardoor moeilijk serieus te nemen.

Maar misschien als ik even wacht en me in mezelf tot God keer, in stilte, kan ik over een tijdje al deze ervaringen van Bras beamen. Deze wachtende houding brengt me, tot slot, bij het boek Geduld met God.

In het boek Geduld met God omschrijft Tomas Halik de brug tussen de gelovige en de ogenschijnlijk ongelovige. Dit boek bepleit ruimdenkendheid. God kunnen we niet in een hokje of een religie stoppen. Die stelling komt overeen met de onderliggende theorie uit het boek van Bras. Oog in oog verafschuwt namelijk de opvatting van religie als rationeel of te beredeneren systeem. In de mystiek draait het om de intieme, innige, persoonlijke relatie met God.

In de mystieke godsbeleving herken ik de openheid die ik ook ervaar in het boek Geduld met God. Deze creativiteit in denken, die ik ook toepas in mijn persoonlijk geloof, vind ik tevens terug in de taal van de kunst. Mede dankzij boeken als Oog in oog herken ik steeds beter de koppeling tussen kunst en het transcendente oftewel God. Het boek daagt uit om nieuwsgierig te blijven naar verschillende manieren van het beleven van God, al is het door in stilte te kijken naar een abstract kunstwerk. Abstrakter Kopf van Alexej von Jawlensky bijvoorbeeld.

Hoe meer ik blader en lees uit het boek Oog in oog van Kick Bras, hoe meer ik een pijn voel. Ik schrijf bij elke toelichting op de christelijke mystiek de woorden ‘tekort in mezelf’ ernaast. Het is confronterend, het schuurt. Oog in oog zet je voor het blok. Je weet hoe het kan zijn, die innerlijke omgang met God, die vertrouwelijkheid, die vrede… Je leest erover en voelt de verwijdering, het contrast met je eigen leven. Dat is Oog in oog: een confrontatie met het vuur dat zo dikwijls in mijn hart gedoofd lijkt te zijn.

En daarmee brengt dit nieuwste boek van Bras mij weer op de knieën, wendt het mijn blik omhoog in de erkenning dat ik het zelf niet kan, dat ik een leegte ervaar en dat ikzelf en niets in deze wereld die leegte op kan vullen.

*******

Kick Bras: Oog in oog, christelijke mystiek in woord en beeld, Skandalon, 2017.

Kick Bras (1949) is theoloog en publiceert over spiritualiteit, mystiek en meditatie. Als onderzoeker is hij gelieerd aan het Titus Brandsma Instituut te Nijmegen, een wetenschappelijk onderzoeksinstituut voor de studie van spiritualiteit in het licht van de joodse en christelijke traditie. Eerder doceerde hij spiritualiteit aan de Theologische Universiteit van Kampen. Van zijn hand verscheen eveneens bij Skandalon Een met de Ene. Protestantse mystiek van Abraham Kuyper tot Maria de Groot (2013). Zie verder http://www.kickbras.nl 

Marieke Herweijer (24) is als docent Beeldende Kunst en Vormgeving afgestudeerd aan ArtEZ en is nu werkzaam als museumdocent, tekstschrijver en beeldmaker. Ze heeft een atelier in Zwolle. 


Meer:

17 mei 2018 / Toespraak van Herwi Rikhof

bij de presentatie van zijn nieuwe boek over de Cenakelkerk van de Heilig Landstichting

‘Ik heb deze kerk leren waarderen als een echte kerk.’ 

Lees meer...


23 april 2018 / Lodewijk Schelfhout. Nederlands eerste kubist

door Lisette Almering-Strik

Het is lastig om Lodewijk Schelfhout te plaatsen binnen de Nederlandse kunsthistorie. 

Lees meer...


04 april 2018 / Blog van Rikko Voorberg

Blog over de kunst van het oefenen

'Nou,' zei hij, 'ga maar doen wat jij moet doen, daar valt vanzelf een vorm omheen.'

Lees meer...


15 maart 2018 / Bijbelse vrouwen als aartsmoeders

door Wim Eikelboom

De Zwolse beeldhouwer Thijs Kwakernaak maakte tien houten beelden van vrouwen uit de Bijbel. Stuk voor stuk beelden met een sterk karakter.

Lees meer...


23 februari 2018 / Creativiteit en kijken met het hart

door Gottfrid van Eck

Als we volwassen worden, zullen we hopelijk ontvankelijk blijven voor het wonder van het leven en ruimte blijven scheppen voor het niet-zichtbare. 

Lees meer...


30 januari 2018 / Adri Geelhoed over liturgische kleden

Liturgische kleden geven kleur aan het kerkelijk jaar en herinneren de kerkganger daaraan, net zoals de gezangen die gezongen worden. 

Lees meer...


06 december 2017 / ArtWay Nieuwsbrief December 2017

Wim Eikelboom, voorzitter van ArtWay, praat u bij over het reilen en zeilen van ArtWay in het afgelopen jaar.

Lees meer...


14 november 2017 / Nieuwe maatschappelijke spiritualiteit in de kerk

Zoals in andere steden krijgt ook in Zwolle het kerkgebouw een andere betekenis. De oude kerk in het centrum is hier omgedoopt tot ‘Het Academiehuis, de Grote Kerk Zwolle’.

Lees meer...


24 oktober 2017 / René van Tol over film Opstanding van het lichaam

De kunst van nu neigt naar het conceptuele. Deze neiging heeft tot gevolg dat de kunstenaars steeds meer het weerbarstige van de fysieke werkelijkheid gaan mijden. 

Lees meer...


04 oktober 2017 / Een beeldroman van Liesbeth Labeur

Dit boek laat de verwarring en de geloofsvragen zien van een slachtoffer van incest in een reformatorisch milieu, die het geheim van misbruik met zich meedraagt.

Lees meer...


08 september 2017 / Janpeter Muilwijk over Om Mattia en zelfdoding

Dood. Deze tentoonstelling is er om Mattia, Julia Mattia. Haar naam betekent Jeugdig, Geschenk van God. Zij stierf op 1 oktober 2015 door zelfdoding na een intens leven van begaafdheid, liefde en ziekte. 

Lees meer...


23 augustus 2017 / Het goede, het ware en het schone

Goedheid, waarheid en schoonheid behoren tot Gods esthetische normen. Een christelijke benadering van kunst staat dus tegenover de postmoderne aanname dat er geen absolute waarden zijn.

Lees meer...


04 juli 2017 / Fons Litjens: Een halve kerk voor Halfweg

Wie nu de kerk van Halfweg binnenkomt wordt overdonderd door een achterwand, die het zonlicht filtert en de ruimte vult met een warm en geel licht. Het hele raam is gevuld met mensen.

Lees meer...


24 juni 2017 / Heilige beelden en gehoorzame ogen

Stil worden bij een beeld van Christus herinnert mij eraan wiens beelddrager ik ben. Dit neem ik mee gedurende de dag als andere beelden mij iets anders proberen te vertellen.

Lees meer...


02 juni 2017 / Pelgrimeren in Groningen

Onlangs is de Stichting Pelgrimeren In Groningen van start gegaan met 2300 km pelgrimsroutes in de provincie Groningen. Alle middeleeuwse kerken en oude kloosterterreinen zijn in de routes opgenomen.

Lees meer...


04 april 2017 / MMC Schobbe in de W. de Zwijgerkerk, Amsterdam

Kunst in dienst van de kerk, de kerk in dienst van de kunst

door Marleen Hengelaar-Rookmaaker

Lees meer...


07 maart 2017 / Maatschappelijk betrokken kunst

Een discussieopener door Adrienne Dengerink Chaplin

Sommige kunstenaars hebben vanwege hun groeiende ontevredenheid met de kunstwereld de overstap gemaakt naar de geëngageerde kunst. 

Lees meer...


01 februari 2017 / De zeven werken van barmhartigheid

Het jaar van barmhartigheid is alweer voorbij, maar het is en blijft een belangrijk thema. Hoe dachten onze middeleeuwse voorouders hierover? Dit veelluik van de Meester van Alkmaar laat het ons zien.

Lees meer...


03 januari 2017 / Aniko Ouweneel over christelijke kunst

De kunstenaar daagt ons uit en moedigt ons aan om te zoeken naar de bron van onze adem, van wat ons leven de moeite waard maakt en van ons verlangen naar een verlossende harmonie.

Lees meer...


09 december 2016 / Nieuwsbrief ArtWay december 2016

Like an imitation of a good thing past, these days of darkness surely will not last. Jesus was here and he is coming again, to lead us to the festival of friends.

Lees meer...


01 november 2016 / Ally Gordon over religie in de hedendaagse kunst

Laten we een wandeling maken langs een paar musea in Londen. Tijdens deze wandeling wil ik de plaats van religie in de hedendaagse kunst overdenken.

Lees meer...


30 september 2016 / Janna Beek over kunst in psychotherapie

Stel u voor dat u naar een schilderij of beeldhouwwerk kijkt. Dit werk roept ‘iets’ in u op. ‘Iets’ in uw binnenwereld, waar u zich nog niet bewust van bent, is geraakt. ‘Iets’ dat wacht op herkenning. 

Lees meer...


01 september 2016 / H.R. Rookmaaker: Spreekt kunst vanzelf?

Kunst is noch slechts een middel tot een doel, noch een religie, noch een activiteit voor een klein groepje uitverkorenen, noch een puur wereldse bezigheid. Geen van deze opvattingen over kunst doet recht aan de creativiteit waarmee God de mens heeft uitgerust. 

Lees meer...


29 juli 2016 / Joost de Wal over Verspijkerd en verzaagd

Veel heiligen- en devotiebeelden, vaak van gips, werden door de pastoors aan de straat gezet. En vervolgens…, vervolgens vinden we ze terug in de hedendaagse kunst. Wat doen ze daar? Betekenen ze nog iets?

Lees meer...


30 juni 2016 / Wessel Stoker over hedendaagse religieuze kunst

Mijn vraag bij de prachtige tentoonstelling The Problem of God is of de curator Isabelle Malz in de catalogus aan de kijker wel een adequate uitleg geeft van kunst als religieuze kunst. 

Lees meer...


09 juni 2016 / Betty Spackman: Depressie en creativiteit

Als je een ronde pin bent en je een vierkante pin moet worden om in de hokjes van de samenleving te passen, is dat op z'n zachtst gezegd pijnlijk.

Lees meer...


19 mei 2016 / Johannes Wickert klaagt inhumaan asielbeleid aan

Johannes Wickert is een van de zeldzame hedendaagse kunstenaars die een maatschappijkritische rol opneemt. En niet alleen in zijn schilderijen. 

Lees meer...


27 april 2016 / Marleen Hengelaar: Het onvervangbare beeld

Het beeld speelt een geheel eigen, onvervangbare rol in het leven van een mens. We kunnen het beeld als goede gave van God op een positieve en opbouwende manier in ons leven inzetten.

Lees meer...


06 april 2016 / Reinier Sonneveld over linksige kitsch

Die handen van alle leeftijden en kleuren, die bloemen daardoorheen, en dan die wonderlijke kleurbewerking. Het is allemaal reuzesympathiek, maar ja, dat maakt iets nog geen kunst.

Lees meer...


12 maart 2016 / Ned Bustard: De Bijbel is niet veilig

De Bijbel is een boek over gewone mensen die niet alleen geestelijke wezens zijn, maar ook hebzuchtig, berooid, haatdragend, hoopvol, egoïstisch en seksueel.

Lees meer...


24 februari 2016 / Wilma Wagenaar: Joost Zwagerman en Marc Mulders

Zwagerman schildert een zuigend zwart universum, in de steek gelaten door een onverschillige, liefdeloze god. Ten langen leste wendt hij zich af van religie en wijdt zich aan de kunst. 

Lees meer...


11 februari 2016 / Robb Ludwick: Opnieuw leren kijken

Het is een gave van Abigail Tulis om ongewone combinaties heel gewoon te laten lijken, zodat de kijker uitgenodigd en misschien uitgedaagd wordt om opnieuw te leren kijken.

Lees meer...


26 januari 2016 / Timon Ramaker: Kunst is broodnodig
Kunst is geen leuk extraatje, maar broodnodig in de wereld van vandaag. In een wereld die barst van clichés en onbegrip kan kunst verrassen en verbinden.
Lees meer...


14 januari 2016 / Kunst als onderdeel van de theologiestudie

Niet alleen christelijke kunst is voor de theologieopleiding belangrijk. Ook wereldse kunst is belangrijk omdat je je als theoloog altijd verhoudt tot de samenleving waarin je je bevindt.

Lees meer...