ArtWay

Kunst kan ons helpen de wereld te zien als geladen met Gods aanwezigheid. David Taylor

Joost de Wal over Verspijkerd en verzaagd

Kunst en religie: verspijkerd en verzaagd?

door Joost de Wal

Christus ligt in bed. Een dik (10 cm), rechthoekig (30 x 20 cm) bed. Dat wil zeggen: een blok hout is beplakt met een wit doek dat lijkt op een bovenmaats onderlaken, en daarop ligt Christus, ruggelings, de armen gespreid, het doorgekroonde hoofd geneigd en de kin op de borst. Onder zijn hoofd een kussentje. Vanaf zijn borst is zijn lichaam bedekt met een wit laken dat de contouren volgt van zijn smalle onderlijf. Het laken hangt in brede plooien over de rand. Het is gedrenkt in een transparante, hard geworden lijm, net als het onderlaken. Het bed klinkt hol als je erop tikt. De op elkaar rustende voeten steken onder het laken uit. Om de voeten zit een wit verband. Ook om de handen zit een verband. Door de uitgedokterde verhoudingen lijkt het of de bruin beschilderde, gipsen Christus als een miniatuurmens is neergevlijd. De hele scène is gestold in de tijd.

Met dit beeldhouwwerk heeft de kunstenaar een nieuw verhaal geschapen. Het had – waarom niet – heel goed in de Bijbel kunnen staan. Uit het beeld spreekt grote zorg en tederheid. Iemand heeft zich over de gewonde Christus ontfermd op een manier die nog niet eerder is vertoond. Ik ken althans geen vergelijkbaar voorbeeld uit de kunstgeschiedenis. Op de onderkant van het beeld staat de tekst: Jésus à l’hôpital, b23, 2015. De kunstenaar is de Oosterbeekse beeldhouwer Wout Herfkens.

Het tafereel is opmerkelijk. Maar zeker zo opmerkelijk is, dat er een bestaande Christus is hergebruikt. Herfkens heeft er een gekocht in een kringloopwinkel of op een rommelmarkt. Of hij heeft er een gekregen van iemand die er geen heil meer in zag. Het aanbod is enorm. Voorzichtig heeft hij het corpus van het kruis gehaald. Als hij daarbij de handen en voeten beschadigt is dat niet zo erg, want ook nieuwe wonden worden verzorgd en bedekt met een verband.

Inmiddels omvat Herfkens’ serie vele tientallen Christussen. Klein en groot, van gips en ijzer, op dikke en dunne bedden. Voor elke sculptuur is er een Christus van het kruis gehaald. Hij is verzorgd, verbonden en tussen de lakens gelegd. ‘We hebben hem aan het kruis geslagen,’ zegt Herfkens. ‘Hij heeft voor ons geleden. Laten we eindelijk eens iets terugdoen.’

Wout Herfkens, Jésus à l’hôpital (b23), 2015

Half februari 2017 opent in het Noordbrabants Museum in Den Bosch een tentoonstelling over het hergebruik van heiligen- en devotiebeelden in de Nederlandse beeldhouwkunst sinds 1965. Een merkwaardig fenomeen. Er is nog nooit een expositie over gemaakt. Ook Jésus à l’hôpital zal er worden getoond, in tien- of vijftienvoud. De samenstellers – inderdaad, Wout Herfkens en ondergetekende (de beschrijving van het beeld hierboven heeft geen andere betekenis dan dat het beeld mij raakt) – kozen zo’n veertig werken van twintig kunstenaars uit de collecties van musea, particulieren en kunstenaars. Het gaat om sculpturen, assemblages, wandobjecten en installaties. Variatie en kwaliteit staan vanzelfsprekend voorop. Maar het grote criterium is het letterlijke hergebruik van de rooms-katholieke beelden en devotionalia.

Tot ver na de Tweede Wereldoorlog vond je veel van zulke devotieobjecten in kerken, kapellen, scholen en woningen. Ze waren deel van de katholieke heiligenverering en van een persoonlijke, maar in gemeenschap gedeelde geloofspraktijk. Een eeuw lang werden Christus, Maria en de heiligen massaal en goedkoop geproduceerd in gips, ijzer en porselein. Maar de volksdevotie raakte op haar retour en de beelden belandden op zolders en in kelders. Het Tweede Vaticaanse Concilie (1962-1965) deed daar nog een schepje bovenop. De kerken hielden grote schoonmaak en de interieurs werden versoberd. Veel beelden, vaak van gips, werden door de pastoors aan de straat gezet. En vervolgens…, vervolgens vinden we ze terug in de hedendaagse kunst. Wat doen ze daar? Betekenen ze nog iets? Worden ze misbruikt of gekoesterd? De aanstaande tentoonstelling zoekt daarop het antwoord.

Jacques Frenken, H. Franciscus van Assisi (detail), 1966

Naar het zich laat aanzien, wordt een halve eeuw hergebruik gekenmerkt door drie fases. De Bossche schilder en beeldhouwer Jacques Frenken (hij is nu 87) is de grote pionier. Hij moet, rond 1964, de eerste westerse kunstenaar zijn geweest die de gipsen kerkbeelden met hamer en zaag heeft aangepakt. Overigens niet zo bot als de beeldenstormers van weleer, eerder scherp, snedig, geestig en opbouwend. Als oud-seminarist nam hij op geheel eigen wijze afscheid van kerk en geloof. Hij markeerde bovendien de tendens van ontzuiling en secularisatie. En hij schiep, achteraf, de iconen van de Nederlandse pop art. Het moet, hoe dan ook, een enorme moed hebben gevergd. Gelovigen verketterden hem en noemden hem de antichrist. Hij verdedigde zich met verve. De tentoonstelling opent met een tiental monumentale beelden van deze uitzonderlijke Bosschenaar.

In de jaren tachtig neemt het hergebruik een nieuwe wending. De beeldhouwers van het postmodernisme zijn verzot op hergebruik, citeren en toe-eigening. Ze plukken de afgedankte devotionalia voor een prikkie van de markt en stapelen, combineren en assembleren naar hartenlust. De oude beelden hebben hun religieuze betekenis verloren, en kunstenaars als Alexander Schabracq en Joost van den Toorn herladen ze met een nieuwe, vaak gelaagde inhoud. Populaire devotieobjecten als het Heilig Hart en de Madonna worden, bijvoorbeeld, als het ‘propagandamateriaal’ van het christendom gezien. Op een inventieve manier worden de beelden in een andere, confronterende, nu eens kritische, dan weer nostalgische context geplaatst.

Rond de eeuwwisseling breekt er een derde fase aan. Beeldhouwers van een jongere generatie stellen het hergebruik van de devotionalia in dienst van een hernieuwd zoeken naar verdieping en religie. De oude ballast van ‘kerk en plicht’ is afgeworpen. Er vindt, in dialoog, een persoonlijke herijking plaats. De kunstenaars worden aangetrokken door de oorspronkelijke taal en functie van de afgedankte, zogeheten bondieuserie (van ‘bon Dieu’). Wout Herfkens is zo’n voorbeeld, maar ook de Nijmeegse beeldhouwer Jan Tregot en de in Frankrijk woonachtige Jan Vos. Hun hergebruik brengt nieuwe verhalen voort die een aanvulling willen zijn op geloofstradities en de interreligieuze actualiteit. Dit neemt niet weg dat zij zich geseculariseerde kunstenaars weten in een sterk seculiere samenleving die gekenmerkt wordt door een herlevende en veranderende rol van religie en spiritualiteit.

Jan Vos, detail uit een installatie met devotionalia, 2015

Heiligen- en devotiebeelden liggen nog altijd diep in het Nederlandse collectieve (katholieke) geheugen verankerd. Iedereen kent en hérkent ze. Het maakt daarbij niet uit hoezeer ze zijn veranderd, vervormd, verspijkerd of verzaagd. Het ligt in de lijn der verwachting dat de wonderlijke, kleurrijke en prikkelende tentoonstelling bij een breed publiek sterk wisselende emoties oproept. Tegelijkertijd vertelt de tentoonstelling veel over onze veranderde kijk op het christendom. En misschien is het zelfs zo dat ons christelijke erfgoed langs een heel andere weg behouden blijft dan we gewoonlijk geneigd zijn te denken.

*******

Vooraankondiging: Verspijkerd en verzaagd. Hergebruik van devotiebeelden in de hedendaagse Nederlandse kunst (werktitel), Noordbrabants Museum, Den Bosch, 18 februari – 4 juni 2017. Met catalogus.

 


Meer:

17 mei 2018 / Toespraak van Herwi Rikhof

bij de presentatie van zijn nieuwe boek over de Cenakelkerk van de Heilig Landstichting

‘Ik heb deze kerk leren waarderen als een echte kerk.’ 

Lees meer...


23 april 2018 / Lodewijk Schelfhout. Nederlands eerste kubist

door Lisette Almering-Strik

Het is lastig om Lodewijk Schelfhout te plaatsen binnen de Nederlandse kunsthistorie. 

Lees meer...


04 april 2018 / Blog van Rikko Voorberg

Blog over de kunst van het oefenen

'Nou,' zei hij, 'ga maar doen wat jij moet doen, daar valt vanzelf een vorm omheen.'

Lees meer...


15 maart 2018 / Bijbelse vrouwen als aartsmoeders

door Wim Eikelboom

De Zwolse beeldhouwer Thijs Kwakernaak maakte tien houten beelden van vrouwen uit de Bijbel. Stuk voor stuk beelden met een sterk karakter.

Lees meer...


23 februari 2018 / Creativiteit en kijken met het hart

door Gottfrid van Eck

Als we volwassen worden, zullen we hopelijk ontvankelijk blijven voor het wonder van het leven en ruimte blijven scheppen voor het niet-zichtbare. 

Lees meer...


30 januari 2018 / Adri Geelhoed over liturgische kleden

Liturgische kleden geven kleur aan het kerkelijk jaar en herinneren de kerkganger daaraan, net zoals de gezangen die gezongen worden. 

Lees meer...


01 januari 2018 / Recensie Oog in Oog van Kick Bras

door Marieke Herweijer

Kick Bras schrijft over meditatie, spiritualiteit en mystiek. In dit boek focust hij op de christelijke mystiek en hoe die terugkomt in de beeldende kunst. 

Lees meer...


06 december 2017 / ArtWay Nieuwsbrief December 2017

Wim Eikelboom, voorzitter van ArtWay, praat u bij over het reilen en zeilen van ArtWay in het afgelopen jaar.

Lees meer...


14 november 2017 / Nieuwe maatschappelijke spiritualiteit in de kerk

Zoals in andere steden krijgt ook in Zwolle het kerkgebouw een andere betekenis. De oude kerk in het centrum is hier omgedoopt tot ‘Het Academiehuis, de Grote Kerk Zwolle’.

Lees meer...


24 oktober 2017 / René van Tol over film Opstanding van het lichaam

De kunst van nu neigt naar het conceptuele. Deze neiging heeft tot gevolg dat de kunstenaars steeds meer het weerbarstige van de fysieke werkelijkheid gaan mijden. 

Lees meer...


04 oktober 2017 / Een beeldroman van Liesbeth Labeur

Dit boek laat de verwarring en de geloofsvragen zien van een slachtoffer van incest in een reformatorisch milieu, die het geheim van misbruik met zich meedraagt.

Lees meer...


08 september 2017 / Janpeter Muilwijk over Om Mattia en zelfdoding

Dood. Deze tentoonstelling is er om Mattia, Julia Mattia. Haar naam betekent Jeugdig, Geschenk van God. Zij stierf op 1 oktober 2015 door zelfdoding na een intens leven van begaafdheid, liefde en ziekte. 

Lees meer...


23 augustus 2017 / Het goede, het ware en het schone

Goedheid, waarheid en schoonheid behoren tot Gods esthetische normen. Een christelijke benadering van kunst staat dus tegenover de postmoderne aanname dat er geen absolute waarden zijn.

Lees meer...


04 juli 2017 / Fons Litjens: Een halve kerk voor Halfweg

Wie nu de kerk van Halfweg binnenkomt wordt overdonderd door een achterwand, die het zonlicht filtert en de ruimte vult met een warm en geel licht. Het hele raam is gevuld met mensen.

Lees meer...


24 juni 2017 / Heilige beelden en gehoorzame ogen

Stil worden bij een beeld van Christus herinnert mij eraan wiens beelddrager ik ben. Dit neem ik mee gedurende de dag als andere beelden mij iets anders proberen te vertellen.

Lees meer...


02 juni 2017 / Pelgrimeren in Groningen

Onlangs is de Stichting Pelgrimeren In Groningen van start gegaan met 2300 km pelgrimsroutes in de provincie Groningen. Alle middeleeuwse kerken en oude kloosterterreinen zijn in de routes opgenomen.

Lees meer...


04 april 2017 / MMC Schobbe in de W. de Zwijgerkerk, Amsterdam

Kunst in dienst van de kerk, de kerk in dienst van de kunst

door Marleen Hengelaar-Rookmaaker

Lees meer...


07 maart 2017 / Maatschappelijk betrokken kunst

Een discussieopener door Adrienne Dengerink Chaplin

Sommige kunstenaars hebben vanwege hun groeiende ontevredenheid met de kunstwereld de overstap gemaakt naar de geëngageerde kunst. 

Lees meer...


01 februari 2017 / De zeven werken van barmhartigheid

Het jaar van barmhartigheid is alweer voorbij, maar het is en blijft een belangrijk thema. Hoe dachten onze middeleeuwse voorouders hierover? Dit veelluik van de Meester van Alkmaar laat het ons zien.

Lees meer...


03 januari 2017 / Aniko Ouweneel over christelijke kunst

De kunstenaar daagt ons uit en moedigt ons aan om te zoeken naar de bron van onze adem, van wat ons leven de moeite waard maakt en van ons verlangen naar een verlossende harmonie.

Lees meer...


09 december 2016 / Nieuwsbrief ArtWay december 2016

Like an imitation of a good thing past, these days of darkness surely will not last. Jesus was here and he is coming again, to lead us to the festival of friends.

Lees meer...


01 november 2016 / Ally Gordon over religie in de hedendaagse kunst

Laten we een wandeling maken langs een paar musea in Londen. Tijdens deze wandeling wil ik de plaats van religie in de hedendaagse kunst overdenken.

Lees meer...


30 september 2016 / Janna Beek over kunst in psychotherapie

Stel u voor dat u naar een schilderij of beeldhouwwerk kijkt. Dit werk roept ‘iets’ in u op. ‘Iets’ in uw binnenwereld, waar u zich nog niet bewust van bent, is geraakt. ‘Iets’ dat wacht op herkenning. 

Lees meer...


01 september 2016 / H.R. Rookmaaker: Spreekt kunst vanzelf?

Kunst is noch slechts een middel tot een doel, noch een religie, noch een activiteit voor een klein groepje uitverkorenen, noch een puur wereldse bezigheid. Geen van deze opvattingen over kunst doet recht aan de creativiteit waarmee God de mens heeft uitgerust. 

Lees meer...


30 juni 2016 / Wessel Stoker over hedendaagse religieuze kunst

Mijn vraag bij de prachtige tentoonstelling The Problem of God is of de curator Isabelle Malz in de catalogus aan de kijker wel een adequate uitleg geeft van kunst als religieuze kunst. 

Lees meer...


09 juni 2016 / Betty Spackman: Depressie en creativiteit

Als je een ronde pin bent en je een vierkante pin moet worden om in de hokjes van de samenleving te passen, is dat op z'n zachtst gezegd pijnlijk.

Lees meer...


19 mei 2016 / Johannes Wickert klaagt inhumaan asielbeleid aan

Johannes Wickert is een van de zeldzame hedendaagse kunstenaars die een maatschappijkritische rol opneemt. En niet alleen in zijn schilderijen. 

Lees meer...


27 april 2016 / Marleen Hengelaar: Het onvervangbare beeld

Het beeld speelt een geheel eigen, onvervangbare rol in het leven van een mens. We kunnen het beeld als goede gave van God op een positieve en opbouwende manier in ons leven inzetten.

Lees meer...


06 april 2016 / Reinier Sonneveld over linksige kitsch

Die handen van alle leeftijden en kleuren, die bloemen daardoorheen, en dan die wonderlijke kleurbewerking. Het is allemaal reuzesympathiek, maar ja, dat maakt iets nog geen kunst.

Lees meer...


12 maart 2016 / Ned Bustard: De Bijbel is niet veilig

De Bijbel is een boek over gewone mensen die niet alleen geestelijke wezens zijn, maar ook hebzuchtig, berooid, haatdragend, hoopvol, egoïstisch en seksueel.

Lees meer...


24 februari 2016 / Wilma Wagenaar: Joost Zwagerman en Marc Mulders

Zwagerman schildert een zuigend zwart universum, in de steek gelaten door een onverschillige, liefdeloze god. Ten langen leste wendt hij zich af van religie en wijdt zich aan de kunst. 

Lees meer...


11 februari 2016 / Robb Ludwick: Opnieuw leren kijken

Het is een gave van Abigail Tulis om ongewone combinaties heel gewoon te laten lijken, zodat de kijker uitgenodigd en misschien uitgedaagd wordt om opnieuw te leren kijken.

Lees meer...


26 januari 2016 / Timon Ramaker: Kunst is broodnodig
Kunst is geen leuk extraatje, maar broodnodig in de wereld van vandaag. In een wereld die barst van clichés en onbegrip kan kunst verrassen en verbinden.
Lees meer...


14 januari 2016 / Kunst als onderdeel van de theologiestudie

Niet alleen christelijke kunst is voor de theologieopleiding belangrijk. Ook wereldse kunst is belangrijk omdat je je als theoloog altijd verhoudt tot de samenleving waarin je je bevindt.

Lees meer...