ArtWay

Kunst reproduceert niet wat we waarnemen. Kunst laat ons zien. Paul Klee

Janna Beek over kunst in psychotherapie

Hoe kunst helpt om emoties te reguleren
De krachtige werking van kunst in psychotherapie 

door Janna Beek-Bakker

In mijn jarenlange werkzame leven als psychosociaal therapeut ben ik steeds meer geboeid geraakt door de werkzame kracht van kunst in het helingproces van mensen. Als mensen in nood zijn, blokkades ervaren in hun leven, lijden aan angst- of depressieve klachten, trauma’s hebben opgelopen en/of moeiten ervaren in relaties, waaronder ook de relatie met God, dan hebben al deze noden één gemene deler: in de worsteling worden heftige emoties en gevoelens ervaren of men is hiervan juist afgesloten. Om te begrijpen welke krachtige invloed kunst kan hebben op het leren omgaan met ons gevoelsleven zal ik eerst schrijven over onze innerlijke belevingswereld met zijn gevoelens en over hoe ons gevoelsleven zich ontwikkelt. Om vervolgens iets te zeggen over blokkades die hierin kunnen worden ervaren en over hoe en waarom kunst juist hierin van betekenis kan zijn.

Al in de baarmoeder worden emoties en gevoelens door het kindje ervaren. En eenmaal geboren spreekt de baby zonder woorden: hij drukt zichzelf uit middels lichaamstaal en met lachen, huilen en kirren. Omdat hij zelf nog niet kan praten, verwoorden wat hij nodig heeft, hoopt hij iemand te vinden die voor hem ‘vertaalt’ wat hij bedoelt. Hiervoor heeft de baby vriendelijke, rustige en liefdevolle volwassenen nodig die bereid zijn om de gevoelstaal van het kind te transformeren tot taalwoorden: ‘Ach, je hebt honger, volgens mij ben je moe, je hebt het naar je zin hè?’ En als de volwassene door de juiste afstemming datgene heeft verwoord wat in de baby leeft en in die behoefte heeft voorzien, een borst of fles, troost, kalmerende klopjes of verschoning van een luier, wordt de baby rustig, vredig en kalm.

Dit proces van taal geven aan emoties en gevoelens, de gevoelstaal genoemd, is van groot belang in het opgroeiproces. Zowel de peuter, kleuter, het jonge kind, schoolkind en puber hebben het nodig dat de gevoelstaal wordt gesproken: ‘Je vindt het spannend om naar school te gaan, je wilt graag buiten spelen en nu kan het niet, je baalt volgens mij dat je een onvoldoende hebt gehaald, je straalt helemaal, wow, wat ben jij blij met je diploma.’ De ene keer verwoordt de volwassene het gevoel, de andere keer kan ze vragen: ‘Is er iets, je bent zo stil?’ Of: ‘Wil je me vertellen wat er aan de hand is?’

Het opgroeiende kind leert dankzij de beschikbaarheid van betrokken primaire verzorgers, die zijn gevoelens weerspiegelen en verwoorden, zijn gevoelswereld te ordenen. Het ontdekt, herkent en verwoordt emoties zoals vreugde, boosheid, nieuwsgierigheid, afkeer, dankbaarheid, angst, verwondering, trots, zelfcompassie en liefde. Het leert zijn emoties te reguleren, bijvoorbeeld dat het als het boos is niet hoeft te krijsen en te gooien met spullen, maar mag vertellen wat het nodig heeft. Of dat wanneer het verdrietig is zich niet terug hoeft te trekken maar troost mag zoeken en ontvangen. Hierdoor krijgt het kind de ervaring dat alles wat het voelt en ervaart er mag zijn. Het mag er zijn, waardoor het zich vrij voelt om zijn innerlijke wereld te delen: ‘Ik vind het fijn dat ik naar dat feestje mag, ik vind je lief, ik wil graag met je samenspelen, wil je me helpen?’ En het leert dat vrienden en volwassenen een andere innerlijke beleving hebben dan het zelf, waarnaar het leert te luisteren en waardoor het relaties kan opbouwen, vriendschappen aangaan en de relatie met God beleven als een intieme relatie: Hij is de gans Andere en ik ben ik en tegelijkertijd is Hij een nabije vriend met wie ik mijn diepste diepten kan delen. 

Het kan zijn dat deze spiegeling van gevoelens en emoties door de primaire verzorgers, om wat voor reden dan ook, onvoldoende heeft plaatsgevonden. Er wordt dan weinig over emoties en belevingen gesproken of ze zijn in alle hevigheid aanwezig (woede en verdriet) zonder dat erop teruggekomen wordt. Woorden als: ‘Hou toch op met dat gezeur, jank je al weer, ben je er nog niet overheen, voel niet altijd zoveel of doe niet zo moeilijk’ veroordelen het kind en blokkeren het om te delen wat er in hem of haar omgaat. En zo groeit een kind op met wantrouwen en angst en oordeel over zijn binnenkant. Het is er bang van, want emoties lijken je zomaar te kunnen overspoelen (angst- en paniekklachten) of de binnenwereld lijkt verdoofd: geen idee wat ik voel of beleef. De innerlijke wereld is dan geen vriend waarmee je in contact staat, die je helpt uit te drukken hoe je de wereld ervaart, maar eerder een ‘lastpost’ die het dagelijks leven verstoort. 

Dit is uitermate verdrietig, temeer als we beseffen dat onze ziel alleen dan kan sprankelen als ze zich kan uitdrukken. Zoals David in de Psalmen en Job in het boek Job. En ook het Hooglied en Klaagliederen zijn bijbelboeken waar de emoties van afspatten. De gevoelstaal is met zijn emoties en gevoelens zo verbonden met creativiteit en expressiviteit dat we hoe dan ook creativiteit en expressiviteit nodig hebben om ons uit te kunnen drukken. En dit is waar kunst – in de breedste zin van het woord (muziek, dans, schilderkunst, beeldhouwwerken, dichtkunst, sprookjes, verhalen en architectuur) – ons bij helpt. Ik noem vier manieren waarop kunst ons helpt: kunst kan helpen om dat wat in ons opgesloten ligt (alsnog) tevoorschijn te roepen; kunst kan helpen om innerlijke verstoorde beelden te transformeren; kunst kan helpen om emoties te reguleren; en kunst stimuleert ons de gevoelstaal te verfijnen.

Stelt u zich voor dat u naar een schilderij of beeldhouwwerk kijkt. Dit werk roept ‘iets’ in u op. ‘Iets’ in uw binnenwereld, waar u zich nog niet bewust van bent, is geraakt. ‘Iets’ waarnaar u verlangt, wat u nodig heeft of wat u ooit heeft beleefd maar nog woordeloos in u opgesloten ligt, wachtend op herkenning.  Dat wat in u aanwezig is wordt door ‘een ander’ weerspiegeld, zoals een volwassene de emotie van een kind weerspiegelt. ‘Een ander?’ Ik had het toch over een kunstwerk, een object? Ja, ‘een ander’, want het kunstwerk heeft een weg afgelegd door de ziel van de kunstenaar. Het is meer dan een object. Het is een object met een ziel; de kunstenaar heeft zijn innerlijke beleving erin uitgedrukt. En in de ontmoeting met zijn werk ontstaat er wederkerigheid: u reflecteert erop, u staat stil bij uw emoties en gevoelens. U probeert er woorden aan te geven, wat u raakt en waarom. U probeert dit te delen of erover te schrijven. En zo vindt dat wat in u is zijn weg naar buiten, ‘iets’ van uzelf dat er mag zijn, van u die er mag zijn met uw beleving. En dan is er die verzuchting: ik ben op een dieper niveau verstaan, ik voel me ten diepste begrepen en gekend in wie ik ben. 

Een beleving is veelal verbonden met een innerlijk beeld. Bijvoorbeeld de innerlijke beleving van boosheid kan angst oproepen omdat ze is verbonden met beelden van ruziënde volwassenen. De emotie boosheid is vervuild. Zo kan een beeld van God ook verbonden zijn met angst zoals ik in mijn leven heb ervaren. Als kind heb ik geleerd dat als ik iets ondeugend deed, mijn witte hart zwart werd. Dit werd uitgebeeld door de zondagschoolleiders met harten van vilt op een bord. God wilde een wit hart. Hij vond zwarte harten maar niets. God wilde me wel helpen om mijn zwarte hart weer wit te krijgen. Hij deed dit door het met met zijn bloed schoon te wassen. Als kind voelde ik de spanning, want wat een klus om met zijn bloed mijn zwarte hart te reinigen. En natuurlijk probeerde ik mijn hart krampachtig wit te houden, want wie wil God mishagen en hem met zo’n klus opzadelen? En natuurlijk lukte het me niet om naar zijn voorwaarden te leven (dacht ik) en kregen schuldgevoelens de overhand in de relatie. Onbewust had ik deze zwart-wit-rode hartenbeelden opgeslagen en verbonden met een innerlijke beleving van angst, alertheid en oplettendheid ten aanzien van God. 

In mijn proces van helen hebben kunstwerken me geholpen en geïnspireerd om tot nieuwe innerlijke beelden te komen. Beelden van omarming, medeleven, medelijden, verontwaardiging over het kwaad, ontferming, koestering, betrokkenheid en nabijheid. Ik heb ze ingedronken en erbij gemediteerd en zo konden via de weg van de verbeelding en inleving mijn kind-angsten worden gereguleerd en nieuwe beelden een weg vinden naar mijn hart. Wat veel voor me heeft betekend, omdat ik Jezus nu als aanvaardend en nabij kan ervaren en God als een liefdevolle Vader. 

Hersenwetenschappelijke ontwikkelingen tonen steeds meer aan dat kunstvormen van groot belang zijn bij emotieregulatie. Als we zingen, musiceren, dansen, schrijven, kunstkijken, gedichten lezen en muziek beluisteren of maken, worden twee hersendelen geactiveerd die van invloed zijn op de emotieregulatie: het hersendeel dat betrokken is bij taal en het hersendeel dat betrokken is bij ruimtelijke informatieverwerking. Als u zingt, moet u begrijpen wat u zingt, is er klankanalyse en motorische beweging in de ruimte. Deze hersenactiviteiten geven hun informatie door aan dat deel van de hersenen dat betrokken is bij de emotieregulatie. Emoties zoals blijdschap en vreugde vinden vervolgens een uitweg en ook emoties als verdriet, angst of spanning kunnen door deze activering tot uiting komen. Kunst en creatieve uitingsvormen hebben een uitermate gunstig effect op ons welzijn. Als u het leuk vindt, kunt u het filmpje hierover bekijken van professor dr. E. Scherder: https://www.youtube.com/watch?v=8p3M2ztEqKs

Ik ben geraakt door, onder de indruk van en nieuwsgierig naar kunstuitingen. Het heeft mijn innerlijke taal verrijkt. Kunst heeft voor mij ook de weg geopend om mijn eigen creatieve bronnen aan te boren. Ik heb het voorrecht gehad om twee sprookjes te schrijven waar kunstenaars schilderijen bij hebben gemaakt. Deze boeken helpen anderen weer om woorden te geven aan hun binnenwereld. En zo draagt kunst ook bij aan gemeenschapszin. Ik hoop en bid dat we steeds meer oog, oor, gevoel en tastzin krijgen voor deze rijkdom, zodat we haar met elkaar kunnen delen en vieren. 

*******

Janna Beek-Bakker heeft een praktijk als psychosociaal therapeut. Ze is auteur van twee sprookjesboeken: Het Zilverwoud en De Ongeziene Dag. Recentelijk is uitgekomen: De Gevoelstaal, een ontdekking dat over de innerlijke belevingswereld gaat en hoe deze gevoelstaal te leren en te verfijnen is. Het sprookje De Ongeziene Dag is als creatief materiaal in dit lees-werkboek verweven. Als u naar aanleiding van dit blog nu een van deze boeken bestelt, krijgt u daar vier kaarten bij cadeau. Zie verder http://www.jannabeek.nl.   


Meer:

05 november 2018 / Het beeld na de beeldenstorm

door Jacolien Wubs

Er is zoiets als een vroege protestantse beeldcultuur. Na de Beeldenstorm en Reformatie werd gezocht naar nieuwe manieren om de kerkruimte in te richten en te verfraaien.

Lees meer...


11 oktober 2018 / The Turn Club

door Grady van den Bosch

Het is bijzonder inspirerend om kunstenaars van allerlei slag te ontmoeten, die net als jij idealen hebben voor een betere samenleving.

Lees meer...


13 september 2018 / Kunstenaarsechtpaar Berry en Janny Brugman

door Jan van der Kolk

Om goed te kunnen werken, wilden ze met rust gelaten worden. Het gevoel van onafhankelijkheid gaf hun rust en vrijheid. 

Lees meer...


09 augustus 2018 / Portret Florence de Werquignoeul

door Koenraad De Wolf

Dit portret vertelt het (vergeten) verhaal van de Contrareformatie en de heropbloei van het kloosterleven in de Zuidelijk Nederlanden.

Lees meer...


13 juli 2018 / Neo Rauch in Zwolle

door Marieke Herweijer

Juist door de confrontatie met de absurdistische kant van het leven intrigeert het werk van Neo Rauch.

Lees meer...


17 mei 2018 / Toespraak van Herwi Rikhof

bij de presentatie van zijn nieuwe boek over de Cenakelkerk van de Heilig Landstichting

‘Ik heb deze kerk leren waarderen als een echte kerk.’ 

Lees meer...


23 april 2018 / Lodewijk Schelfhout. Nederlands eerste kubist

door Lisette Almering-Strik

Het is lastig om Lodewijk Schelfhout te plaatsen binnen de Nederlandse kunsthistorie. 

Lees meer...


04 april 2018 / Blog van Rikko Voorberg

Blog over de kunst van het oefenen

'Nou,' zei hij, 'ga maar doen wat jij moet doen, daar valt vanzelf een vorm omheen.'

Lees meer...


15 maart 2018 / Bijbelse vrouwen als aartsmoeders

door Wim Eikelboom

De Zwolse beeldhouwer Thijs Kwakernaak maakte tien houten beelden van vrouwen uit de Bijbel. Stuk voor stuk beelden met een sterk karakter.

Lees meer...


23 februari 2018 / Creativiteit en kijken met het hart

door Gottfrid van Eck

Als we volwassen worden, zullen we hopelijk ontvankelijk blijven voor het wonder van het leven en ruimte blijven scheppen voor het niet-zichtbare. 

Lees meer...


30 januari 2018 / Adri Geelhoed over liturgische kleden

Liturgische kleden geven kleur aan het kerkelijk jaar en herinneren de kerkganger daaraan, net zoals de gezangen die gezongen worden. 

Lees meer...


01 januari 2018 / Recensie Oog in Oog van Kick Bras

door Marieke Herweijer

Kick Bras schrijft over meditatie, spiritualiteit en mystiek. In dit boek focust hij op de christelijke mystiek en hoe die terugkomt in de beeldende kunst. 

Lees meer...


06 december 2017 / ArtWay Nieuwsbrief December 2017

Wim Eikelboom, voorzitter van ArtWay, praat u bij over het reilen en zeilen van ArtWay in het afgelopen jaar.

Lees meer...


14 november 2017 / Nieuwe maatschappelijke spiritualiteit in de kerk

Zoals in andere steden krijgt ook in Zwolle het kerkgebouw een andere betekenis. De oude kerk in het centrum is hier omgedoopt tot ‘Het Academiehuis, de Grote Kerk Zwolle’.

Lees meer...


24 oktober 2017 / René van Tol over film Opstanding van het lichaam

De kunst van nu neigt naar het conceptuele. Deze neiging heeft tot gevolg dat de kunstenaars steeds meer het weerbarstige van de fysieke werkelijkheid gaan mijden. 

Lees meer...


04 oktober 2017 / Een beeldroman van Liesbeth Labeur

Dit boek laat de verwarring en de geloofsvragen zien van een slachtoffer van incest in een reformatorisch milieu, die het geheim van misbruik met zich meedraagt.

Lees meer...


08 september 2017 / Janpeter Muilwijk over Om Mattia en zelfdoding

Dood. Deze tentoonstelling is er om Mattia, Julia Mattia. Haar naam betekent Jeugdig, Geschenk van God. Zij stierf op 1 oktober 2015 door zelfdoding na een intens leven van begaafdheid, liefde en ziekte. 

Lees meer...


23 augustus 2017 / Het goede, het ware en het schone

Goedheid, waarheid en schoonheid behoren tot Gods esthetische normen. Een christelijke benadering van kunst staat dus tegenover de postmoderne aanname dat er geen absolute waarden zijn.

Lees meer...


04 juli 2017 / Fons Litjens: Een halve kerk voor Halfweg

Wie nu de kerk van Halfweg binnenkomt wordt overdonderd door een achterwand, die het zonlicht filtert en de ruimte vult met een warm en geel licht. Het hele raam is gevuld met mensen.

Lees meer...


24 juni 2017 / Heilige beelden en gehoorzame ogen

Stil worden bij een beeld van Christus herinnert mij eraan wiens beelddrager ik ben. Dit neem ik mee gedurende de dag als andere beelden mij iets anders proberen te vertellen.

Lees meer...


02 juni 2017 / Pelgrimeren in Groningen

Onlangs is de Stichting Pelgrimeren In Groningen van start gegaan met 2300 km pelgrimsroutes in de provincie Groningen. Alle middeleeuwse kerken en oude kloosterterreinen zijn in de routes opgenomen.

Lees meer...


04 april 2017 / MMC Schobbe in de W. de Zwijgerkerk, Amsterdam

Kunst in dienst van de kerk, de kerk in dienst van de kunst

door Marleen Hengelaar-Rookmaaker

Lees meer...


07 maart 2017 / Maatschappelijk betrokken kunst

Een discussieopener door Adrienne Dengerink Chaplin

Sommige kunstenaars hebben vanwege hun groeiende ontevredenheid met de kunstwereld de overstap gemaakt naar de geëngageerde kunst. 

Lees meer...


01 februari 2017 / De zeven werken van barmhartigheid

Het jaar van barmhartigheid is alweer voorbij, maar het is en blijft een belangrijk thema. Hoe dachten onze middeleeuwse voorouders hierover? Dit veelluik van de Meester van Alkmaar laat het ons zien.

Lees meer...


03 januari 2017 / Aniko Ouweneel over christelijke kunst

De kunstenaar daagt ons uit en moedigt ons aan om te zoeken naar de bron van onze adem, van wat ons leven de moeite waard maakt en van ons verlangen naar een verlossende harmonie.

Lees meer...


09 december 2016 / Nieuwsbrief ArtWay december 2016

Like an imitation of a good thing past, these days of darkness surely will not last. Jesus was here and he is coming again, to lead us to the festival of friends.

Lees meer...


01 november 2016 / Ally Gordon over religie in de hedendaagse kunst

Laten we een wandeling maken langs een paar musea in Londen. Tijdens deze wandeling wil ik de plaats van religie in de hedendaagse kunst overdenken.

Lees meer...


01 september 2016 / H.R. Rookmaaker: Spreekt kunst vanzelf?

Kunst is noch slechts een middel tot een doel, noch een religie, noch een activiteit voor een klein groepje uitverkorenen, noch een puur wereldse bezigheid. Geen van deze opvattingen over kunst doet recht aan de creativiteit waarmee God de mens heeft uitgerust. 

Lees meer...


29 juli 2016 / Joost de Wal over Verspijkerd en verzaagd

Veel heiligen- en devotiebeelden, vaak van gips, werden door de pastoors aan de straat gezet. En vervolgens…, vervolgens vinden we ze terug in de hedendaagse kunst. Wat doen ze daar? Betekenen ze nog iets?

Lees meer...


30 juni 2016 / Wessel Stoker over hedendaagse religieuze kunst

Mijn vraag bij de prachtige tentoonstelling The Problem of God is of de curator Isabelle Malz in de catalogus aan de kijker wel een adequate uitleg geeft van kunst als religieuze kunst. 

Lees meer...


09 juni 2016 / Betty Spackman: Depressie en creativiteit

Als je een ronde pin bent en je een vierkante pin moet worden om in de hokjes van de samenleving te passen, is dat op z'n zachtst gezegd pijnlijk.

Lees meer...


19 mei 2016 / Johannes Wickert klaagt inhumaan asielbeleid aan

Johannes Wickert is een van de zeldzame hedendaagse kunstenaars die een maatschappijkritische rol opneemt. En niet alleen in zijn schilderijen. 

Lees meer...


27 april 2016 / Marleen Hengelaar: Het onvervangbare beeld

Het beeld speelt een geheel eigen, onvervangbare rol in het leven van een mens. We kunnen het beeld als goede gave van God op een positieve en opbouwende manier in ons leven inzetten.

Lees meer...


06 april 2016 / Reinier Sonneveld over linksige kitsch

Die handen van alle leeftijden en kleuren, die bloemen daardoorheen, en dan die wonderlijke kleurbewerking. Het is allemaal reuzesympathiek, maar ja, dat maakt iets nog geen kunst.

Lees meer...


12 maart 2016 / Ned Bustard: De Bijbel is niet veilig

De Bijbel is een boek over gewone mensen die niet alleen geestelijke wezens zijn, maar ook hebzuchtig, berooid, haatdragend, hoopvol, egoïstisch en seksueel.

Lees meer...


24 februari 2016 / Wilma Wagenaar: Joost Zwagerman en Marc Mulders

Zwagerman schildert een zuigend zwart universum, in de steek gelaten door een onverschillige, liefdeloze god. Ten langen leste wendt hij zich af van religie en wijdt zich aan de kunst. 

Lees meer...


11 februari 2016 / Robb Ludwick: Opnieuw leren kijken

Het is een gave van Abigail Tulis om ongewone combinaties heel gewoon te laten lijken, zodat de kijker uitgenodigd en misschien uitgedaagd wordt om opnieuw te leren kijken.

Lees meer...


26 januari 2016 / Timon Ramaker: Kunst is broodnodig
Kunst is geen leuk extraatje, maar broodnodig in de wereld van vandaag. In een wereld die barst van clichés en onbegrip kan kunst verrassen en verbinden.
Lees meer...


14 januari 2016 / Kunst als onderdeel van de theologiestudie

Niet alleen christelijke kunst is voor de theologieopleiding belangrijk. Ook wereldse kunst is belangrijk omdat je je als theoloog altijd verhoudt tot de samenleving waarin je je bevindt.

Lees meer...