ArtWay

Schoonheid is een werkwoord. Je moet haar ontdekken, hoogachten, scheppen, najagen, koesteren, doen. Marleen Hengelaar

Johannes Wickert klaagt inhumaan asielbeleid aan

Johannes Wickert klaagt inhumaan asielbeleid aan

door Koenraad De Wolf

Op de vlucht is het jongste werk van de Duitse kunstenaar Johannes Wickert (1954). Hij woont en werkt in Elsenborn in Oost-België, waar hij samen met zijn vrouw Nico sterk geëngageerd is bij de opvang van vluchtelingen. Dit doek brengt op aangrijpende wijze hun tragiek in beeld. Een vader en zoon zijn hun land ontvlucht, hebben alles achtergelaten en de dood in de ogen gezien tijdens de oversteek … om terecht te komen in een continent waar ze niet welkom zijn.

Wickert organiseerde als vrijwilliger een schildersatelier voor vluchtelingen in het asielcentrum van Manderfeld nabij Sant-Vith, toen in september 2015 op het domein van het militaire kamp van Elzenborn een nieuw asielcentrum zijn deuren opende. Dat ligt op amper enkele kilometers van zijn deur. Daar arriveerden 500 vluchtelingen uit het oorlogsgebied in Syrië en Irak te midden van de herfstmanoeuvres van de Nato. 

Wickert is geschokt door de inhumane manier waarop België omgaat met de vluchtelingen. En de voorbije maanden is zijn afkeer alleen maar toegenomen. ‘Dit is fascisme’, zegt hij bitter. De asielzoekers krijgen alleen het minimum minimorum. Vooreerst een bed. Een stapelbed in een kamer met 8 personen. Maar op basis van willekeur worden de vluchtelingen van de ene kamer naar de andere overgeplaatst. Inspraak is er niet. De directie beslist. Asielzoekers hebben geen rechten. Ten tweede krijgen ze eten. Maar over de slechte kwaliteit mag geen woord worden gerept. Ze mogen al content zijn dat ze eten krijgen. Verder krijgen ze elke week zeven euro zakgeld. Of één euro per dag. Hoewel de Conventie van Genève verplicht dat de kinderen onderwijs krijgen, gebeurde dat wegens een meningsverschil met de Franstaligen niet, want Elsenborn ligt in een Duitstalig gebied. En de aansluiting van de nieuwe wasmachines liet zeven maanden op zich wachten. ‘Kinderziekten’ noemde de Staatssecretaris voor Asiel, Theo Franken, dat bij zijn bezoek aan het kamp in Elsenborn op 22 maart 2016.

Maar de echte agenda is een verrottingsstrategie. En die is succesvol. De weinige bezoekers die kamp wel nog binnen mogen, kunnen alleen maar vaststellen dat de deprimerende sfeer zienderogen verslechtert. Want wie de wantoestanden in de pers aanklaagt, mag het centrum niet meer binnen. Sinds kort houdt de politie aan de ingang alle ongewenste bezoekers op een afstand.

Conflicten konden niet uitblijven. In de voorbije winter werden na een gevecht vijf asielzoekers te midden van de nacht op straat gezet. Moe-getergde asielzoekers maken gebruik vaak de alom gepropageerde mogelijkheid om terug te keren. Vorig jaar zijn vanuit België 4000 asielzoekers teruggekeerd: verhoudingsgewijs het grootste aantal van de Europese Unie. Precies door zijn koele en klinische behandeling van de vluchtelingen is Franken een van de populairste Belgische politici.

Kunst als aanklacht
Een van de kenmerken van onze tijd is de lethargie en het gebrek aan kritische zin. Waar zijn al die intellectuelen? Het egoïsme is zo groot dat slechts weinigen openlijk durven uit te komen voor een mening die ingaat tegen de mainstream. Wie in de geschiedenis die rol altijd op zich hebben genomen, zijn kunstenaars. Het volstaat om naar het werk te kijken van de Duitse expressionisten of de Guernica van Picasso om een beeld te krijgen van de nakende horror van de Tweede Wereldoorlog.

Johannes Wickert is een van de zeldzame hedendaagse kunstenaars die vandaag deze maatschappijkritische rol opneemt. En niet alleen in zijn schilderijen. Want ondertussen is het schildersatelier van Wickert in het Asielcentrum van Manderfeld al opgedoekt. In die ruimte verblijven nu asielzoekers. En in het kamp van Elsenborn wil hij zo weinig mogelijk komen, omdat de deprimerende sfeer hem ziek maakt. Daarom geeft hij schilderlessen in zijn eigen atelier. ‘Die lessen zijn belangrijk,’ vertelt hij. ‘Dit is de enige plek waar de vluchtelingen op een creatieve manier uiting kunnen geven aan hun emoties.’ Eerder organiseerde hij al een tentoonstelling met die werken in een plaatselijk rusthuis.

‘Wanneer er één les is die we uit de geschiedenis kunnen leren, dan is het dat migratie altijd kansen inhoudt,’ zegt de kunstenaar. ‘Die mensen hebben talenten en veel meer kwaliteiten dan we vermoeden. Laten ons die gebruiken. Hun integratie zal veel energie en inspanningen kosten, van beide zijden, maar op termijn levert die altijd een win-win situatie op.’

Geloof een eigentijds gelaat geven
Wickert behoort tot het selecte kransje van zuiver epische en narratieve kunstenaars, die erin slagen de eeuwenoude bijbelse boodschap een eigentijds gelaat te geven. Hij studeerde natuurkunde en psychologie, schreef boeken over Einstein en Newton en is hoogleraar aan de universiteit van Keulen. In zijn schilderijen, vaak op groot formaat, kruipt hij in de huid van de door het noodlot getarte personages, die wegkwijnen in onze almaar killer wordende samenleving.

Wickert raakt het wezenlijke van het menselijk lijden en tast op een gevoelige wijze de grenzen daarvan af, waarbij de sterk aanwezige religieuze dimensie een begin van een antwoord formuleert op de vraag naar de zin van dat alles. ‘Ik kan mij een leven zonder enige vorm van religie niet inbeelden,’ vertelt de kunstenaar. Volgens hem heeft het geloof, naast de theologie en de verkondiging, vooral behoefte aan beelden. Kunst kan de bijbelteksten immers een eigen en een eigentijds gelaat geven, waardoor de mensen de christelijke leer op een nieuwe manier gaan beleven. Het oeuvre van Wickert, dat almaar dieper doordringt in de kern van de christelijke en bijbelse traditie, opent voor ons een schatkamer van geestelijk leven.

Uitzicht op leven na de dood
Ook de Belgische kardinaal Godfried Danneels is aangegrepen door het werk van Wickert. ‘Vooreerst wegens zijn schilderkunstig vernuft. Hij beheerst het schildermetier als geen ander. Zijn werken zijn zuiver visueel al een feest voor het oog.’ Verder treft hem de psychologische diepgang. Danneels stelt vast dat de kunstenaar heel diep in het vel van de samenleving snijdt. ‘Hij confronteert ons op een ongenadige manier met het fysieke en vooral het mentale lijden in onze wereld. Maar wat hem het meest charmeert, is de verwijzing in elk werk naar de hogere dimensie: zeg maar het transcendente of het goddelijke. De hoop of het uitzicht op een leven na de dood is wezenlijk voor het christendom en is ook wezenlijk voor het œuvre van Johannes Wickert,’ besluit de kardinaal.

De volgende drie afbeeldingen zijn illustratief voor zijn werk. Het eerste handelt over het gebed, een wezenlijke dimensie van het christelijke geloof. Verder zijn er het streven naar oecumene en interreligieuze dialoog, die een meer leefbare wereld tot stand moeten brengen.

Wickert wil de dualiteit tussen het menselijke en het goddelijke overstijgen en een brug slaan tussen aarde en hemel. Beiden zijn niet elkaars tegenpolen, maar wezenlijke fundamenten van iedere vorm van leven. Een sleutelwerk in zijn oeuvre is Het Gebed (460 x 200 cm). Een vrouw ligt aan de voet van een imaginaire, schier eindeloze trap in gebed. De weg naar de hemel is lang, zwaar en lastig.

Daarbij schreef priesterdichter Manu Verhulst het volgende gedicht:

Ik ben zo klein,
onzinnig klein:
een blote worm,
gekruld naar de aarde.

Gij zijt zo groot,
onbereikbaar groot:
kosmische drift
ten voeten uit.

Het schilderij Oecumene van Johannes Wickert hangt in de kerk Pastoor van Ars in de Watermolenwijk in Belsele, een deelgemeente van Sint-Niklaas. Een figuur is gevat in een mandorla, in de vroegchristelijke kunst symbool voor het samenkomen van hemel en aarde. Op het doek toont een man een korf met rijp fruit in overvloed van over de hele wereld. Het beeld verwijst naar de droom van de oecumene of de eenheid tussen alle christelijke kerken en de droom van een wereldethiek van theoloog Hans Kung. Die wil een minimum aan ethische standaarden, waarden en houdingen vastleggen waardoor mensen wereldwijd op een meer menswaardige manier kunnen samenleven. Kungs concept van de wereldethiek omvat naast de wettelijke plichten, die zijn opgenomen in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, ook zedelijke plichten zoals humaniteit, oprechtheid en eerlijkheid. Die waarden kun je niet in een wet gieten en controleren, maar vloeien voort uit het geweten of de innerlijke overtuiging van de mens.

Manu Verhulst schreef bij het doek het volgende gedicht:

Ik ben je broer
geteeld
op dezelfde aarde,
verzot
op haar vruchten,
verliefd
op de zon.

Ik ben je broer.
We zeggen allebei,
blij als een kind,
”Onze Vader”.

Tijdens de kruisvaarten ondernam Franciscus van Assisi een vredesmissie bij de sultan van Damiate en voerde de eerste Interreligieuze dialoog (260 x 360 cm) met de islam. Als pionier van de interreligieuze dialoog getuigde Franciscus van een God van nederige dienstbaarheid in een geest van vrede en geweldloosheid. De sultan toont Franciscus het islamitische Boek van de belofte dat rijkdom en welvaart voorspelt voor iedereen. Dat beiden met hun voeten in het water staan, verwijst naar de twijfel die overheerste tijdens die eerste ontmoeting.

Werken van JohannesWickert in publieke ruimten in België:

° Sint-Apollonia in de Sint-Apolloniakerk in Elst-Brakel
° Het gebed in de Rijke Klarenkerk in Brussel
° Drieluik Damiaan in het Damiaan Centrum in Leuven
° Moses en het brandende braambos in de kathedraal in Mechelen
° Drieluik Maria in het onthaalcentrum De Pelgrim in Scherpenheuvel.

De Belgische historicus en publicist Koenraad De Wolf (° 1956) publiceerde talrijke boeken over hedendaagse religieuze kunst. Meer info vindt u op www.koenraaddewolf.be.


Meer:

23 februari 2018 / Creativiteit en kijken met het hart

door Gottfrid van Eck

Als we volwassen worden, zullen we hopelijk ontvankelijk blijven voor het wonder van het leven en ruimte blijven scheppen voor het niet-zichtbare. 

Lees meer...


30 januari 2018 / Adri Geelhoed over liturgische kleden

Liturgische kleden geven kleur aan het kerkelijk jaar en herinneren de kerkganger daaraan, net zoals de gezangen die gezongen worden. 

Lees meer...


01 januari 2018 / Recensie Oog in Oog van Kick Bras

door Marieke Herweijer

Kick Bras schrijft over meditatie, spiritualiteit en mystiek. In dit boek focust hij op de christelijke mystiek en hoe die terugkomt in de beeldende kunst. 

Lees meer...


06 december 2017 / ArtWay Nieuwsbrief December 2017

Wim Eikelboom, voorzitter van ArtWay, praat u bij over het reilen en zeilen van ArtWay in het afgelopen jaar.

Lees meer...


14 november 2017 / Nieuwe maatschappelijke spiritualiteit in de kerk

Zoals in andere steden krijgt ook in Zwolle het kerkgebouw een andere betekenis. De oude kerk in het centrum is hier omgedoopt tot ‘Het Academiehuis, de Grote Kerk Zwolle’.

Lees meer...


24 oktober 2017 / René van Tol over film Opstanding van het lichaam

De kunst van nu neigt naar het conceptuele. Deze neiging heeft tot gevolg dat de kunstenaars steeds meer het weerbarstige van de fysieke werkelijkheid gaan mijden. 

Lees meer...


04 oktober 2017 / Een beeldroman van Liesbeth Labeur

Dit boek laat de verwarring en de geloofsvragen zien van een slachtoffer van incest in een reformatorisch milieu, die het geheim van misbruik met zich meedraagt.

Lees meer...


08 september 2017 / Janpeter Muilwijk over Om Mattia en zelfdoding

Dood. Deze tentoonstelling is er om Mattia, Julia Mattia. Haar naam betekent Jeugdig, Geschenk van God. Zij stierf op 1 oktober 2015 door zelfdoding na een intens leven van begaafdheid, liefde en ziekte. 

Lees meer...


23 augustus 2017 / Het goede, het ware en het schone

Goedheid, waarheid en schoonheid behoren tot Gods esthetische normen. Een christelijke benadering van kunst staat dus tegenover de postmoderne aanname dat er geen absolute waarden zijn.

Lees meer...


04 juli 2017 / Fons Litjens: Een halve kerk voor Halfweg

Wie nu de kerk van Halfweg binnenkomt wordt overdonderd door een achterwand, die het zonlicht filtert en de ruimte vult met een warm en geel licht. Het hele raam is gevuld met mensen.

Lees meer...


24 juni 2017 / Heilige beelden en gehoorzame ogen

Stil worden bij een beeld van Christus herinnert mij eraan wiens beelddrager ik ben. Dit neem ik mee gedurende de dag als andere beelden mij iets anders proberen te vertellen.

Lees meer...


02 juni 2017 / Pelgrimeren in Groningen

Onlangs is de Stichting Pelgrimeren In Groningen van start gegaan met 2300 km pelgrimsroutes in de provincie Groningen. Alle middeleeuwse kerken en oude kloosterterreinen zijn in de routes opgenomen.

Lees meer...


04 april 2017 / MMC Schobbe in de W. de Zwijgerkerk, Amsterdam

Kunst in dienst van de kerk, de kerk in dienst van de kunst

door Marleen Hengelaar-Rookmaaker

Lees meer...


07 maart 2017 / Maatschappelijk betrokken kunst

Een discussieopener door Adrienne Dengerink Chaplin

Sommige kunstenaars hebben vanwege hun groeiende ontevredenheid met de kunstwereld de overstap gemaakt naar de geëngageerde kunst. 

Lees meer...


01 februari 2017 / De zeven werken van barmhartigheid

Het jaar van barmhartigheid is alweer voorbij, maar het is en blijft een belangrijk thema. Hoe dachten onze middeleeuwse voorouders hierover? Dit veelluik van de Meester van Alkmaar laat het ons zien.

Lees meer...


03 januari 2017 / Aniko Ouweneel over christelijke kunst

De kunstenaar daagt ons uit en moedigt ons aan om te zoeken naar de bron van onze adem, van wat ons leven de moeite waard maakt en van ons verlangen naar een verlossende harmonie.

Lees meer...


09 december 2016 / Nieuwsbrief ArtWay december 2016

Like an imitation of a good thing past, these days of darkness surely will not last. Jesus was here and he is coming again, to lead us to the festival of friends.

Lees meer...


01 november 2016 / Ally Gordon over religie in de hedendaagse kunst

Laten we een wandeling maken langs een paar musea in Londen. Tijdens deze wandeling wil ik de plaats van religie in de hedendaagse kunst overdenken.

Lees meer...


30 september 2016 / Janna Beek over kunst in psychotherapie

Stel u voor dat u naar een schilderij of beeldhouwwerk kijkt. Dit werk roept ‘iets’ in u op. ‘Iets’ in uw binnenwereld, waar u zich nog niet bewust van bent, is geraakt. ‘Iets’ dat wacht op herkenning. 

Lees meer...


01 september 2016 / H.R. Rookmaaker: Spreekt kunst vanzelf?

Kunst is noch slechts een middel tot een doel, noch een religie, noch een activiteit voor een klein groepje uitverkorenen, noch een puur wereldse bezigheid. Geen van deze opvattingen over kunst doet recht aan de creativiteit waarmee God de mens heeft uitgerust. 

Lees meer...


29 juli 2016 / Joost de Wal over Verspijkerd en verzaagd

Veel heiligen- en devotiebeelden, vaak van gips, werden door de pastoors aan de straat gezet. En vervolgens…, vervolgens vinden we ze terug in de hedendaagse kunst. Wat doen ze daar? Betekenen ze nog iets?

Lees meer...


30 juni 2016 / Wessel Stoker over hedendaagse religieuze kunst

Mijn vraag bij de prachtige tentoonstelling The Problem of God is of de curator Isabelle Malz in de catalogus aan de kijker wel een adequate uitleg geeft van kunst als religieuze kunst. 

Lees meer...


09 juni 2016 / Betty Spackman: Depressie en creativiteit

Als je een ronde pin bent en je een vierkante pin moet worden om in de hokjes van de samenleving te passen, is dat op z'n zachtst gezegd pijnlijk.

Lees meer...


27 april 2016 / Marleen Hengelaar: Het onvervangbare beeld

Het beeld speelt een geheel eigen, onvervangbare rol in het leven van een mens. We kunnen het beeld als goede gave van God op een positieve en opbouwende manier in ons leven inzetten.

Lees meer...


06 april 2016 / Reinier Sonneveld over linksige kitsch

Die handen van alle leeftijden en kleuren, die bloemen daardoorheen, en dan die wonderlijke kleurbewerking. Het is allemaal reuzesympathiek, maar ja, dat maakt iets nog geen kunst.

Lees meer...


12 maart 2016 / Ned Bustard: De Bijbel is niet veilig

De Bijbel is een boek over gewone mensen die niet alleen geestelijke wezens zijn, maar ook hebzuchtig, berooid, haatdragend, hoopvol, egoïstisch en seksueel.

Lees meer...


24 februari 2016 / Wilma Wagenaar: Joost Zwagerman en Marc Mulders

Zwagerman schildert een zuigend zwart universum, in de steek gelaten door een onverschillige, liefdeloze god. Ten langen leste wendt hij zich af van religie en wijdt zich aan de kunst. 

Lees meer...


11 februari 2016 / Robb Ludwick: Opnieuw leren kijken

Het is een gave van Abigail Tulis om ongewone combinaties heel gewoon te laten lijken, zodat de kijker uitgenodigd en misschien uitgedaagd wordt om opnieuw te leren kijken.

Lees meer...


26 januari 2016 / Timon Ramaker: Kunst is broodnodig
Kunst is geen leuk extraatje, maar broodnodig in de wereld van vandaag. In een wereld die barst van clichés en onbegrip kan kunst verrassen en verbinden.
Lees meer...


14 januari 2016 / Kunst als onderdeel van de theologiestudie

Niet alleen christelijke kunst is voor de theologieopleiding belangrijk. Ook wereldse kunst is belangrijk omdat je je als theoloog altijd verhoudt tot de samenleving waarin je je bevindt.

Lees meer...