ArtWay

Het doel bij uitstek van religieuze kunst is de geestelijke werkelijkheid dichterbij te brengen en meer toegankelijk te maken. James Romaine

MMC Schobbe in de W. de Zwijgerkerk, Amsterdam

Kunst in dienst van de kerk, de kerk in dienst van de kunst

door Marleen Hengelaar-Rookmaaker

In de blogs van 2017 denken we na over wegen waarlangs kunstenaars en gelovigen in het algemeen met kunst bezig kunnen zijn op een manier die een positieve bijdrage levert aan onze maatschappij en cultuur. Dienstbare kunst, kunst die landt middenin het leven van gewone mensen en zo onze wereld en leefomgeving verrijkt. Daarbij denken we dus niet alleen aan kunst in musea en galeries – de zogenoemde kunstwereld van vandaag – maar juist ook aan kunst op de pleinen en in de parken van onze dorpen en steden, in onze binnenkamers of die van onze buren en plaatsgenoten, alsook in kantoren, scholen en kerkgebouwen. Kunst kan vanwege haar schoonheid en betekenis op zoveel manieren waardevol zijn, wat dan ook inhoudt dat kunstenaars vele verschillende roepingen kunnen hebben. Wat zijn die roepingen? En hoe kunnen gelovigen die zelf geen kunstenaar zijn maar wel de waarde van kunst erkennen, de kunst en de kunstenaars dienen en zo ook de leefwereld van onze cultuur? 

In de vorige blog besprak Adrienne Dengerink Chaplin de geëngageerde kunst en de trend onder hedendaagse kunstenaars om zich af te keren van de elitaire en geldbeluste kunstwereld door kunst te maken die zich bekommert om misstanden in onze wereld en minderbedeelden een stem geeft.

De onderstaande blog bespreekt de opdracht die de Willem de Zwijgerkerk in Amsterdam (Olympiaweg 14) aan kunstenares MMC Schobbe gaf om een glazen afscheidingswand op betekeningsvolle wijze te decoreren. Met deze opdracht drukte de kerk uit dat ze het belangrijk vindt dat haar gebouw – door mooie en betekenisvolle elementen in haar interieur op te nemen – naar de Schepper verwijst en een verzorgde en goede sfeer ademt. De kunstenares op haar beurt was bereid haar autonomie in ieder geval ten dele op te geven door samen met het kerkbestuur en de kunstcommissie van de kerk te werken aan een goede uitwerking van de opdracht. Op deze manier werkten kerk en kunstenaar samen om van het kerkgebouw een plaats te maken waar zowel gelovigen als ‘bezoekers’ iets kunnen proeven van het ‘meer’ van de kerk.  

In het wijkblad Perspectief schreef ds. Niek Scholten een kort artikel over het kunstwerk:

‘Sinds enkele jaren is er in onze kerkzaal de glaswand, die de ruimte onder het balkon kan afscheiden van de grote en hoge kerkzaal. Zo ontstaat een intieme zaal, die goed en goedkoper te verwarmen is. Elke woensdag is deze in gebruik als huiskamer voor de buurt (koffieochtend) en een keer per week voor de ‘eettafel’ voor alleenstaanden en minderbedeelden. Er worden tentoonstellingen gehouden en er kunnen allerlei bijeenkomsten plaatsvinden, zoals onlangs de avond over iconen met Thom Breukel. Nu was de wand nog niet af. Er moest iets ‘op’, om te voorkomen dat mensen er tegenaan zouden lopen en hun hoofd zouden stoten.

‘Al gauw werd duidelijk dat dit geen afbeeldingen van ‘meeuwen’ of een ‘rood-wit-geblokte balk’ moesten zijn. Enkele mensen suggereerden een kunstwerk dat – net als destijds de glazen voordeur – iets symboliseert en toevoegt aan ons mooie gebouw. Er werd een ‘glaswandcommissie’ ingesteld van mensen met ieder een eigen expertise en betrokkenheid. Boeiende gesprekken volgden over wat de wand zou mogen symboliseren. Een scheiding, maar een scheiding van wát van wát? Profaan en sacraal? Dat ligt voor de hand. Maar wáár ligt die grens dan? Tussen ‘buiten’ en ‘binnen’? Of komt ‘buiten’ in de glazen zaal al binnen die ‘sacrale’ ruimte? En loopt die grens dan lángs de glaswand? Maar hoe dan? Is het een ‘harde’ of een ‘zachte’ scheidslijn? Hoe transparant is die scheiding? Als het al een glaswand ís, is dat dan niet genoeg: transparant en toch een scheiding?’

Er werd een kunstenaar in de arm genomen die precies hierover met ons meedacht: MMC Schobbe. Zij kwam na een aantal gesprekken met een ontwerp. Zij schreef daarover: 

‘De glaswand bestaat uit 11 glaspanelen van 302x108 cm en 2 glaspanelen van 302x 98 cm (de deuren, als de hele wand in stelling gebracht wordt en de ruimte volledig afgesloten). De panelen staan los van elkaar en kunnen afzonderlijk verschoven worden, zodat de ruimte geheel en gedeeltelijk afgesloten kan worden (wat regelmatig gebeurt met de middelste 5 panelen).

‘De glazen wand is tegelijkertijd een afscheiding en een doorgang, een doorgang van de ‘profane’ ruimte, naar de ‘kerkelijke’ ruimte. 

‘In het ontwerp speel ik met dit gegeven: bij elk glaspaneel bestaat de gestileerde basisvorm uit twee deuren in perspectief, die als vorm gericht zijn op het midden van de kerk. De ‘deuren’ verwijzen symmetrisch naar het midden en verschuiven in hun perspectivische vorm. De restruimte laat een pilaarachtige vorm zien, waarin een kruis roteert (het zijn van de kerk en het geloof in de afwikkeling van de tijd). Tussen de panelen ontstaat een vorm die de panelen aan elkaar verbindt. Per paneel is een afzonderlijk geheel te zien, terwijl de panelen zich ook aan elkaar verbinden. Hierdoor zijn de panelen verschillend te groeperen. De symmetrie van het ontwerp is een echo van de symmetrie van de kerk. Omdat de kerk van nature vrij donker is en de kunstlichtomstandigheden divers, heb ik besloten het ontwerp semitransparant te maken, zodat het licht ‘gevangen’ wordt. Het ontwerp zorgt ervoor dat de kleinere lage entree-ruimte een besloten gevoel kan geven, zonder het contact met de grote kerk te verliezen. De kleuren in het ontwerp sluiten aan bij de al aanwezige glas-in-loodramen. Mijn werk is nooit op-zichzelf-staand, maar verhoudt/verbindt zich met de architectuur en de ruimte waarin het zich bevindt. 

‘Mede gezien het beschikbare (bescheiden) budget wordt het ontwerp gerealiseerd in duurzame folie en glasverf. De folie wordt geprint en gelamineerd in een percentage wit, waardoor de achtergrond vagelijk waarneembaar blijft (dit i.t.t. matte folie, die alleen licht doorlaat, maar geen doorzicht biedt). De garantie op de folie is ±10 jaar, maar de levensduur is waarschijnlijk hoger, omdat de folie niet blootgesteld is aan daglicht. De kleuren worden door de kunstenaar geschilderd in enigszins gematteerde glasverf, omdat geprinte kleur niet verzadigd genoeg kan zijn en de verf qua karakter beter aansluit bij het glas-in-lood.’ 

Op 19 maart 2017 werd de nieuwe glaswand in gebruik genomen. Jelle Feitsma, de voorzitter van het College van Kerkrentmeesters zei o.a. in zij toespraak:

‘Diverse kunstzinnige en praktische specialisten uit onze kerk zijn heel zorgvuldig te werk gegaan. Het ontwerp moest aan veel eisen voldoen. Maar pas toen wij de hulp inriepen van een professionele kunstenaar kwamen we tot het resultaat dat er mag zijn en waar we ons allemaal in konden vinden. De kosten bleken echter hoger uit te vallen dan we hadden voorzien. Daarom hebben we bij diverse fondsen voor de kunst gelobbyd en ons voorstel de hemel in geprezen. Helaas kregen we nergens subsidie, totdat we bij het Wessel Zwartsenberg Fonds uitkwamen (een van de vele cultuurfondsen van het Prins Bernhard Cultuurfonds). Zij verhoorden onze smeekbede met een forse toezegging. Daarop kwamen gemeenteleden in actie en lieten ook veel anonieme donateurs van zich horen waardoor het benodigde bedrag uiteindelijk compleet was. Toen dus alle stoplichten op groen stonden kon de kunstenaar uit de startblokken.’

*******

MMC Schobbe realiseerde meerdere projecten in kerken:

* Wandschilderingen in de kapel OLV Ter Nood in Heiloo

* Volledig herinrichting van de Mariakapel in de Jan de Doperkerk in Noord-Scharwoude: ontwerp en uitvoering muurschildering; ontwerp kerkbanken, kandelaar en lichtjeshouder. Ontwerp van een lichtinstallatie.

* Volledige herinrichting van de Kapel van het Leven in de Jan de Doperkerk in Noord-Scharwoude: ontwerp van glas-in-loodramen, ontwerp en uitvoering van de wandornamenten (uitvoering in samenwerking met de parochianen). Ontwerp van lichtjeskandelaar, lessenaar, banken en kruis.

MMC Schobbe, WG-Plein 3, 1054 RA Amsterdam

mmc.schobbe@telfort.nl

www.mmc-schobbe.nl

www.micromecenaat-schobbe.nl


Meer:

06 december 2017 / ArtWay Nieuwsbrief December 2017

Wim Eikelboom, voorzitter van ArtWay, praat u bij over het reilen en zeilen van ArtWay in het afgelopen jaar.

Lees meer...


14 november 2017 / Nieuwe maatschappelijke spiritualiteit in de kerk

Zoals in andere steden krijgt ook in Zwolle het kerkgebouw een andere betekenis. De oude kerk in het centrum is hier omgedoopt tot ‘Het Academiehuis, de Grote Kerk Zwolle’.

Lees meer...


24 oktober 2017 / René van Tol over film Opstanding van het lichaam

De kunst van nu neigt naar het conceptuele. Deze neiging heeft tot gevolg dat de kunstenaars steeds meer het weerbarstige van de fysieke werkelijkheid gaan mijden. 

Lees meer...


04 oktober 2017 / Een beeldroman van Liesbeth Labeur

Dit boek laat de verwarring en de geloofsvragen zien van een slachtoffer van incest in een reformatorisch milieu, die het geheim van misbruik met zich meedraagt.

Lees meer...


08 september 2017 / Janpeter Muilwijk over Om Mattia en zelfdoding

Dood. Deze tentoonstelling is er om Mattia, Julia Mattia. Haar naam betekent Jeugdig, Geschenk van God. Zij stierf op 1 oktober 2015 door zelfdoding na een intens leven van begaafdheid, liefde en ziekte. 

Lees meer...


23 augustus 2017 / Het goede, het ware en het schone

Goedheid, waarheid en schoonheid behoren tot Gods esthetische normen. Een christelijke benadering van kunst staat dus tegenover de postmoderne aanname dat er geen absolute waarden zijn.

Lees meer...


04 juli 2017 / Fons Litjens: Een halve kerk voor Halfweg

Wie nu de kerk van Halfweg binnenkomt wordt overdonderd door een achterwand, die het zonlicht filtert en de ruimte vult met een warm en geel licht. Het hele raam is gevuld met mensen.

Lees meer...


24 juni 2017 / Heilige beelden en gehoorzame ogen

Stil worden bij een beeld van Christus herinnert mij eraan wiens beelddrager ik ben. Dit neem ik mee gedurende de dag als andere beelden mij iets anders proberen te vertellen.

Lees meer...


02 juni 2017 / Pelgrimeren in Groningen

Onlangs is de Stichting Pelgrimeren In Groningen van start gegaan met 2300 km pelgrimsroutes in de provincie Groningen. Alle middeleeuwse kerken en oude kloosterterreinen zijn in de routes opgenomen.

Lees meer...


07 maart 2017 / Maatschappelijk betrokken kunst

Een discussieopener door Adrienne Dengerink Chaplin

Sommige kunstenaars hebben vanwege hun groeiende ontevredenheid met de kunstwereld de overstap gemaakt naar de geëngageerde kunst. 

Lees meer...


01 februari 2017 / De zeven werken van barmhartigheid

Het jaar van barmhartigheid is alweer voorbij, maar het is en blijft een belangrijk thema. Hoe dachten onze middeleeuwse voorouders hierover? Dit veelluik van de Meester van Alkmaar laat het ons zien.

Lees meer...


03 januari 2017 / Aniko Ouweneel over christelijke kunst

De kunstenaar daagt ons uit en moedigt ons aan om te zoeken naar de bron van onze adem, van wat ons leven de moeite waard maakt en van ons verlangen naar een verlossende harmonie.

Lees meer...


09 december 2016 / Nieuwsbrief ArtWay december 2016

Like an imitation of a good thing past, these days of darkness surely will not last. Jesus was here and he is coming again, to lead us to the festival of friends.

Lees meer...


01 november 2016 / Ally Gordon over religie in de hedendaagse kunst

Laten we een wandeling maken langs een paar musea in Londen. Tijdens deze wandeling wil ik de plaats van religie in de hedendaagse kunst overdenken.

Lees meer...


30 september 2016 / Janna Beek over kunst in psychotherapie

Stel u voor dat u naar een schilderij of beeldhouwwerk kijkt. Dit werk roept ‘iets’ in u op. ‘Iets’ in uw binnenwereld, waar u zich nog niet bewust van bent, is geraakt. ‘Iets’ dat wacht op herkenning. 

Lees meer...


01 september 2016 / H.R. Rookmaaker: Spreekt kunst vanzelf?

Kunst is noch slechts een middel tot een doel, noch een religie, noch een activiteit voor een klein groepje uitverkorenen, noch een puur wereldse bezigheid. Geen van deze opvattingen over kunst doet recht aan de creativiteit waarmee God de mens heeft uitgerust. 

Lees meer...


29 juli 2016 / Joost de Wal over Verspijkerd en verzaagd

Veel heiligen- en devotiebeelden, vaak van gips, werden door de pastoors aan de straat gezet. En vervolgens…, vervolgens vinden we ze terug in de hedendaagse kunst. Wat doen ze daar? Betekenen ze nog iets?

Lees meer...


30 juni 2016 / Wessel Stoker over hedendaagse religieuze kunst

Mijn vraag bij de prachtige tentoonstelling The Problem of God is of de curator Isabelle Malz in de catalogus aan de kijker wel een adequate uitleg geeft van kunst als religieuze kunst. 

Lees meer...


09 juni 2016 / Betty Spackman: Depressie en creativiteit

Als je een ronde pin bent en je een vierkante pin moet worden om in de hokjes van de samenleving te passen, is dat op z'n zachtst gezegd pijnlijk.

Lees meer...


19 mei 2016 / Johannes Wickert klaagt inhumaan asielbeleid aan

Johannes Wickert is een van de zeldzame hedendaagse kunstenaars die een maatschappijkritische rol opneemt. En niet alleen in zijn schilderijen. 

Lees meer...


27 april 2016 / Marleen Hengelaar: Het onvervangbare beeld

Het beeld speelt een geheel eigen, onvervangbare rol in het leven van een mens. We kunnen het beeld als goede gave van God op een positieve en opbouwende manier in ons leven inzetten.

Lees meer...


06 april 2016 / Reinier Sonneveld over linksige kitsch

Die handen van alle leeftijden en kleuren, die bloemen daardoorheen, en dan die wonderlijke kleurbewerking. Het is allemaal reuzesympathiek, maar ja, dat maakt iets nog geen kunst.

Lees meer...


12 maart 2016 / Ned Bustard: De Bijbel is niet veilig

De Bijbel is een boek over gewone mensen die niet alleen geestelijke wezens zijn, maar ook hebzuchtig, berooid, haatdragend, hoopvol, egoïstisch en seksueel.

Lees meer...


24 februari 2016 / Wilma Wagenaar: Joost Zwagerman en Marc Mulders

Zwagerman schildert een zuigend zwart universum, in de steek gelaten door een onverschillige, liefdeloze god. Ten langen leste wendt hij zich af van religie en wijdt zich aan de kunst. 

Lees meer...


11 februari 2016 / Robb Ludwick: Opnieuw leren kijken

Het is een gave van Abigail Tulis om ongewone combinaties heel gewoon te laten lijken, zodat de kijker uitgenodigd en misschien uitgedaagd wordt om opnieuw te leren kijken.

Lees meer...


26 januari 2016 / Timon Ramaker: Kunst is broodnodig
Kunst is geen leuk extraatje, maar broodnodig in de wereld van vandaag. In een wereld die barst van clichés en onbegrip kan kunst verrassen en verbinden.
Lees meer...


14 januari 2016 / Kunst als onderdeel van de theologiestudie

Niet alleen christelijke kunst is voor de theologieopleiding belangrijk. Ook wereldse kunst is belangrijk omdat je je als theoloog altijd verhoudt tot de samenleving waarin je je bevindt.

Lees meer...