ArtWay.eu
ArtWay

Schoonheid is een daad van verzet. Ruth Naomi Floyd

Marleen Hengelaar: Het onvervangbare beeld

Het onvervangbare beeld

door Marleen Hengelaar-Rookmaaker

In een aantal protestantse stromingen is het beeld en daarmee ook de kunst nogal eens met afwijzing en achterdocht benaderd, zeker – maar niet alleen – als het gaat om het beeld in de kerk. Als ik u op de man af zou vragen wat er nu precies zo verkeerd is aan het beeld, dan denk ik dat velen zo gauw geen antwoord klaar zouden hebben. Is onze dagelijkse ervaring dat beelden een slechte invloed op ons hebben? Komen we beter of slechter naar buiten na een bezoek aan een museum of mooie kerk? Niet dat er geen negatieve kanten zitten aan onze bovenmatige beeldcultuur en er geen ‘bevuilde’ beelden zijn, maar het beeld op zich speelt een geheel eigen, onvervangbare rol in het leven van een mens. We kunnen kunst en het beeld dan ook als goede gaven van God op een positieve en opbouwende manier in ons leven inzetten.

Laten we eens kijken naar wat de Bijbel zegt over beeld en kunst. Dan springt allereerst het tweede gebod eruit: ‘U zult u geen gesneden beeld maken en u daarvoor niet buigen’ (Deuteronomium 5:8). Het is vooral van belang dat we de twee delen van dit gebod niet van elkaar scheiden, want het gaat in dit gebod niet om het maken van beelden in het algemeen, maar om het maken van afgodsbeelden. God wil niet via gesneden beelden door ons aanbeden worden. Waarom niet? Omdat een beeld van een hogere macht, waar je naartoe gaat om offers te brengen om diens gunst af te smeken, algauw leidt tot een relatie met die godheid waarbij je van alles doet om hem of haar maar gunstig te stemmen en zo mogelijk naar je hand te zetten. Dat is wat heel anders dan de ‘Ik ben die ik ben’ die God voor ons wil zijn, een God waarvan we weten mogen dat hij er voor ons is, dat hij met ons optrekt en ons nabij wil zijn.

Synagoge in Dura Europos: De doortocht door de Rode Zee

De fresco’s over Mozes en andere oudtestamentische figuren die gevonden zijn in een synagoge in Dura Europos in Syrië uit de 3de eeuw na Christus, laten zien dat ook het jodendom het tweede gebod niet opvatte als een algemeen verbod op het maken van afbeeldingen. Wat we trouwens ook al kunnen weten uit de instructies die God zelf gaf voor de bouw van de tabernakel, waarbij hij o.a. opdracht gaf voor het maken van goudgesmede amandelbloesems, geborduurde granaatappels en zelfs twee gouden engelenbeelden voor bovenop de heilige der heilige ark van het verbond (zie Exodus 24:16-20; 37:17-24 en 39:24-26).  

Het gebruik van symbolen – zoals de hand of het oog van God, een driehoek voor de Drie-eenheid of God als bejaarde man – werd in de middeleeuwse christelijke kunst  een gangbare methode om God af te beelden. Net zoals de Bijbel ook allerlei metaforen of woordbeelden gebruikt om over God te spreken. God is onze rots, onze vesting, onze vader, de schaduw aan onze rechterhand. God is als een oude wijze grijsaard (in het visioen van Ezechiël) en als een moederkip, druk in de weer om haar kuikens te beschermen. We hebben als mensen beelden nodig om God concreet te kunnen maken voor onszelf en het is dan ook niet verwonderlijk dat de Bijbel ons die ruimte ook schenkt, ook al geven ze altijd maar één aspect van God weer. Net zoals God de onuitspreekbare is, is hij ook de onuitbeeldbare. Het zijn en blijven beperkte en symbolische aanduidingen van God.

Als we gaan zoeken in de Bijbel naar wat daar gezegd wordt over kunst, dan komen we er al snel achter dat de Bijbel enerzijds niet veel zegt over kunst, maar dat anderzijds een artistieke of beeldende manier van spreken een hele grote rol speelt in de Bijbel. De Bijbel bevat in feite maar heel weinig recht toe rechtaan theologische uitleg, het overgrote deel van de openbaring bestaat uit verhalen, gedichten, liederen, gelijkenissen en zelfs performances (uitbeeldende handelingen als kunstvorm) – performances  van de profeten, zoals Jesaja die drie jaar poedelnaakt rondloopt en Jeremia die lange tijd een juk voor koeien draagt. Of ook Jezus die de voeten van zijn discipelen wast (zie Jesaja 20:2-3; Jeremia 27:2 – 28:10; Johannes 13:1-11).  

 

Rudolf Marschall: De goede herder

Waarom doet de Bijbel dat? Omdat de bijbelse boodschap zo niet blijft steken in abstracties, maar concreet wordt gemaakt. De verhalen, gelijkenissen, metaforen, visioenen en uitbeeldende handelingen brengen de boodschap dichterbij. Ze doen een beroep op onze verbeelding. Ze nodigen ons uit tot inleving in het beeld en deelname aan het verhaal. We voelen de emoties en identificeren ons met de personen die een rol spelen in het verhaal. We worden aangesproken op een dieper niveau dan alleen ons verstand. Jezus zegt: ‘Ik ben de goede herder’ en je vraagt je af wat dat precies betekent en je stelt je voor hoe Jezus voor jou als schaap zorgt. Hoe hij bezorgd over je is en je gaat zoeken. Hoe hij naar je kijkt, als hij je eindelijk vindt. Beelden scheppen een ruimte voor de verbeelding om in te vertoeven en rond te dwalen, op onderzoek uit te gaan en nieuwe dingen te ontdekken, over jezelf, over de werkelijkheid en over God.

Van de 'beeldentaal' van de Bijbel is het maar een kleine stap naar de beeldtaal van de kunst, die ons eveneens uitnodigt ons in te leven, onze verbeelding te gebruiken en ons gevoel te laten spreken. In feite heeft de kunstenaar al een deel van het inleefwerk voor ons gedaan, want nu kunnen we de verhalen nog concreter voor ons zien, details opmerken die onszelf waren ontgaan, en kunnen de beelden ons wellicht nog dieper aanspreken.

De in christelijke filmkring wel bekende Jeffrey Overstreet zegt over de werking van kunst:

Kunst doet een beroep op onze verbeelding. Zo werkt goede kunst. Ze nodigt ons uit het kunstwerk binnen te gaan. Vervolgens gaan we vragen stellen, gissen, met de kunstenaars meedenken over het gemaakte beeld.

En kunstfilosoof Adrienne Dengerink Chaplin merkt op:

Kunst is een manier om de wereld te begrijpen. Kunst kan ons een verhevigde intieme ervaring van de wereld geven zoals die via de zintuigen tot ons komt. Ze openbaart belangrijke aspecten van de wereld die anders wellicht onopgemerkt waren gebleven en articuleert subtiele sensaties en gevoelens die anders verborgen waren gebleven. Kunstenaars dringen binnen in het diepe reservoir van menselijke ervaringen die te complex of genuanceerd zijn om in gewone taal weer te geven, maar die wel de manier waarop we naar de wereld, onszelf en God kijken diepgaand vormen. Kunst als vorm van ontsluiting via beelden opent tot dan toe ongekende werelden. Ze legt de wereld in al zijn rijkdom bloot, zijn glorie waar mogelijk vierend en waar nodig treurend over zijn gebrokenheid.

De katholieke kunsthistoricus Frits van der Meer zei: ‘Het woord is hoger, maar het beeld is dichterbij.’ Het woord kan abstracte waarheden in woorden vangen, kan dingen op een rijtje zetten en verduidelijken, kan vernuftige theorieën opbouwen, maar het beeld maakt concreet, maakt dat je het voor je ziet en laat je zo de gevoelswaarde en betekenis van iets ervaren. In één klap, in één beeld. Een klein nuanceverschil in een beeld, net een andere houding of net een andere blik, kan een heel verhaal vertellen. Om dat in woorden te vangen zou je inderdaad 1000 woorden of meer nodig kunnen hebben. Maar ook: omdat het beeld zichtbaar en concreet maakt en je de gevoelswaarde van dingen laat ervaren, spreekt het eerder je hart aan. Het beeld is dichterbij, dichterbij ons hart.

Het is echter niet mijn bedoeling woord en beeld tegen elkaar uit te spelen. Ze zijn verschillend van karakter en werking en daarom kunnen ze elkaar juist goed aanvullen.

Het beeld en de kunst kunnen niet alleen ons leven van alledag verrijken – in onze huizen, scholen, kantoren, steden en kerken – maar ook de geestelijke dimensie van ons geloofsleven. We kunnen kunst inzetten als een manier om bijbelse verhalen en waarheden te overdenken en tot ons door te laten dringen. Kunstwerken over bijbelverhalen kunnen ook nieuwe aspecten van de tekst voor ons ontsluiten, omdat kunstenaars vaak een eigen interpretatie geven van de bijbelse gebeurtenissen, net als de dominee zondag op de kansel.

Net als het woord is het beeld niet alles. Maar het is wel een van de wegen waarlangs God met ons kan communiceren en waarlangs wij God kunnen eren. Het is een weg waarlangs kunstenaars ons nieuwe dingen laten zien en ons de wereld in al zijn complexiteit beter helpen begrijpen. Rustig kijken naar kunst kan ons helpen ontvankelijker en opmerkzamer in het leven te staan en de hoogte, diepte en breedte van het leven dieper in ons te laten landen.  

*******

Marleen Hengelaar-Rookmaaker is hoofdredacteur van ArtWay.

Synagoge in Dura Europos: De doortocht door de Rode Zee, ca. 250.

Rudolf Marschall: De goede herder, een vroeg werk van de Oostenrijkse beeldhouwer Rudolf Marschall (1873-1967), dat zich in het Vaticaans Museum bevindt.

Wilt u over deze blog doorpraten, dat kan op Facebook. Klik hier


Meer:

09 augustus 2018 / Portret Florence de Werquignoeul

door Koenraad De Wolf

Dit portret vertelt het (vergeten) verhaal van de Contrareformatie en de heropbloei van het kloosterleven in de Zuidelijk Nederlanden.

Lees meer...


13 juli 2018 / Neo Rauch in Zwolle

door Marieke Herweijer

Juist door de confrontatie met de absurdistische kant van het leven intrigeert het werk van Neo Rauch.

Lees meer...


17 mei 2018 / Toespraak van Herwi Rikhof

bij de presentatie van zijn nieuwe boek over de Cenakelkerk van de Heilig Landstichting

‘Ik heb deze kerk leren waarderen als een echte kerk.’ 

Lees meer...


23 april 2018 / Lodewijk Schelfhout. Nederlands eerste kubist

door Lisette Almering-Strik

Het is lastig om Lodewijk Schelfhout te plaatsen binnen de Nederlandse kunsthistorie. 

Lees meer...


04 april 2018 / Blog van Rikko Voorberg

Blog over de kunst van het oefenen

'Nou,' zei hij, 'ga maar doen wat jij moet doen, daar valt vanzelf een vorm omheen.'

Lees meer...


15 maart 2018 / Bijbelse vrouwen als aartsmoeders

door Wim Eikelboom

De Zwolse beeldhouwer Thijs Kwakernaak maakte tien houten beelden van vrouwen uit de Bijbel. Stuk voor stuk beelden met een sterk karakter.

Lees meer...


23 februari 2018 / Creativiteit en kijken met het hart

door Gottfrid van Eck

Als we volwassen worden, zullen we hopelijk ontvankelijk blijven voor het wonder van het leven en ruimte blijven scheppen voor het niet-zichtbare. 

Lees meer...


30 januari 2018 / Adri Geelhoed over liturgische kleden

Liturgische kleden geven kleur aan het kerkelijk jaar en herinneren de kerkganger daaraan, net zoals de gezangen die gezongen worden. 

Lees meer...


01 januari 2018 / Recensie Oog in Oog van Kick Bras

door Marieke Herweijer

Kick Bras schrijft over meditatie, spiritualiteit en mystiek. In dit boek focust hij op de christelijke mystiek en hoe die terugkomt in de beeldende kunst. 

Lees meer...


06 december 2017 / ArtWay Nieuwsbrief December 2017

Wim Eikelboom, voorzitter van ArtWay, praat u bij over het reilen en zeilen van ArtWay in het afgelopen jaar.

Lees meer...


14 november 2017 / Nieuwe maatschappelijke spiritualiteit in de kerk

Zoals in andere steden krijgt ook in Zwolle het kerkgebouw een andere betekenis. De oude kerk in het centrum is hier omgedoopt tot ‘Het Academiehuis, de Grote Kerk Zwolle’.

Lees meer...


24 oktober 2017 / René van Tol over film Opstanding van het lichaam

De kunst van nu neigt naar het conceptuele. Deze neiging heeft tot gevolg dat de kunstenaars steeds meer het weerbarstige van de fysieke werkelijkheid gaan mijden. 

Lees meer...


04 oktober 2017 / Een beeldroman van Liesbeth Labeur

Dit boek laat de verwarring en de geloofsvragen zien van een slachtoffer van incest in een reformatorisch milieu, die het geheim van misbruik met zich meedraagt.

Lees meer...


08 september 2017 / Janpeter Muilwijk over Om Mattia en zelfdoding

Dood. Deze tentoonstelling is er om Mattia, Julia Mattia. Haar naam betekent Jeugdig, Geschenk van God. Zij stierf op 1 oktober 2015 door zelfdoding na een intens leven van begaafdheid, liefde en ziekte. 

Lees meer...


23 augustus 2017 / Het goede, het ware en het schone

Goedheid, waarheid en schoonheid behoren tot Gods esthetische normen. Een christelijke benadering van kunst staat dus tegenover de postmoderne aanname dat er geen absolute waarden zijn.

Lees meer...


04 juli 2017 / Fons Litjens: Een halve kerk voor Halfweg

Wie nu de kerk van Halfweg binnenkomt wordt overdonderd door een achterwand, die het zonlicht filtert en de ruimte vult met een warm en geel licht. Het hele raam is gevuld met mensen.

Lees meer...


24 juni 2017 / Heilige beelden en gehoorzame ogen

Stil worden bij een beeld van Christus herinnert mij eraan wiens beelddrager ik ben. Dit neem ik mee gedurende de dag als andere beelden mij iets anders proberen te vertellen.

Lees meer...


02 juni 2017 / Pelgrimeren in Groningen

Onlangs is de Stichting Pelgrimeren In Groningen van start gegaan met 2300 km pelgrimsroutes in de provincie Groningen. Alle middeleeuwse kerken en oude kloosterterreinen zijn in de routes opgenomen.

Lees meer...


04 april 2017 / MMC Schobbe in de W. de Zwijgerkerk, Amsterdam

Kunst in dienst van de kerk, de kerk in dienst van de kunst

door Marleen Hengelaar-Rookmaaker

Lees meer...


07 maart 2017 / Maatschappelijk betrokken kunst

Een discussieopener door Adrienne Dengerink Chaplin

Sommige kunstenaars hebben vanwege hun groeiende ontevredenheid met de kunstwereld de overstap gemaakt naar de geëngageerde kunst. 

Lees meer...


01 februari 2017 / De zeven werken van barmhartigheid

Het jaar van barmhartigheid is alweer voorbij, maar het is en blijft een belangrijk thema. Hoe dachten onze middeleeuwse voorouders hierover? Dit veelluik van de Meester van Alkmaar laat het ons zien.

Lees meer...


03 januari 2017 / Aniko Ouweneel over christelijke kunst

De kunstenaar daagt ons uit en moedigt ons aan om te zoeken naar de bron van onze adem, van wat ons leven de moeite waard maakt en van ons verlangen naar een verlossende harmonie.

Lees meer...


09 december 2016 / Nieuwsbrief ArtWay december 2016

Like an imitation of a good thing past, these days of darkness surely will not last. Jesus was here and he is coming again, to lead us to the festival of friends.

Lees meer...


01 november 2016 / Ally Gordon over religie in de hedendaagse kunst

Laten we een wandeling maken langs een paar musea in Londen. Tijdens deze wandeling wil ik de plaats van religie in de hedendaagse kunst overdenken.

Lees meer...


30 september 2016 / Janna Beek over kunst in psychotherapie

Stel u voor dat u naar een schilderij of beeldhouwwerk kijkt. Dit werk roept ‘iets’ in u op. ‘Iets’ in uw binnenwereld, waar u zich nog niet bewust van bent, is geraakt. ‘Iets’ dat wacht op herkenning. 

Lees meer...


01 september 2016 / H.R. Rookmaaker: Spreekt kunst vanzelf?

Kunst is noch slechts een middel tot een doel, noch een religie, noch een activiteit voor een klein groepje uitverkorenen, noch een puur wereldse bezigheid. Geen van deze opvattingen over kunst doet recht aan de creativiteit waarmee God de mens heeft uitgerust. 

Lees meer...


29 juli 2016 / Joost de Wal over Verspijkerd en verzaagd

Veel heiligen- en devotiebeelden, vaak van gips, werden door de pastoors aan de straat gezet. En vervolgens…, vervolgens vinden we ze terug in de hedendaagse kunst. Wat doen ze daar? Betekenen ze nog iets?

Lees meer...


30 juni 2016 / Wessel Stoker over hedendaagse religieuze kunst

Mijn vraag bij de prachtige tentoonstelling The Problem of God is of de curator Isabelle Malz in de catalogus aan de kijker wel een adequate uitleg geeft van kunst als religieuze kunst. 

Lees meer...


09 juni 2016 / Betty Spackman: Depressie en creativiteit

Als je een ronde pin bent en je een vierkante pin moet worden om in de hokjes van de samenleving te passen, is dat op z'n zachtst gezegd pijnlijk.

Lees meer...


19 mei 2016 / Johannes Wickert klaagt inhumaan asielbeleid aan

Johannes Wickert is een van de zeldzame hedendaagse kunstenaars die een maatschappijkritische rol opneemt. En niet alleen in zijn schilderijen. 

Lees meer...


06 april 2016 / Reinier Sonneveld over linksige kitsch

Die handen van alle leeftijden en kleuren, die bloemen daardoorheen, en dan die wonderlijke kleurbewerking. Het is allemaal reuzesympathiek, maar ja, dat maakt iets nog geen kunst.

Lees meer...


12 maart 2016 / Ned Bustard: De Bijbel is niet veilig

De Bijbel is een boek over gewone mensen die niet alleen geestelijke wezens zijn, maar ook hebzuchtig, berooid, haatdragend, hoopvol, egoïstisch en seksueel.

Lees meer...


24 februari 2016 / Wilma Wagenaar: Joost Zwagerman en Marc Mulders

Zwagerman schildert een zuigend zwart universum, in de steek gelaten door een onverschillige, liefdeloze god. Ten langen leste wendt hij zich af van religie en wijdt zich aan de kunst. 

Lees meer...


11 februari 2016 / Robb Ludwick: Opnieuw leren kijken

Het is een gave van Abigail Tulis om ongewone combinaties heel gewoon te laten lijken, zodat de kijker uitgenodigd en misschien uitgedaagd wordt om opnieuw te leren kijken.

Lees meer...


26 januari 2016 / Timon Ramaker: Kunst is broodnodig
Kunst is geen leuk extraatje, maar broodnodig in de wereld van vandaag. In een wereld die barst van clichés en onbegrip kan kunst verrassen en verbinden.
Lees meer...


14 januari 2016 / Kunst als onderdeel van de theologiestudie

Niet alleen christelijke kunst is voor de theologieopleiding belangrijk. Ook wereldse kunst is belangrijk omdat je je als theoloog altijd verhoudt tot de samenleving waarin je je bevindt.

Lees meer...