ArtWay

Kunst kan ons helpen de wereld te zien als geladen met Gods aanwezigheid. David Taylor

Fons Litjens: Een halve kerk voor Halfweg

Een halve kerk voor Halfweg

door Fons Litjens

Op zondag 25 juni werd de verbouwde rooms-katholieke kerk van Halfweg in Noord-Holland opnieuw gezegend door Mgr. J. Hendriks, de hulpbisschop van het bisdom Haarlem-Amsterdam. In de voorafgaande maanden was het kerkgebouw letterlijk gehalveerd en opnieuw afgesloten met een glaswand, waarvoor beeldend kunstenaar Nieks Kemps een spectaculair kunstwerk maakte. Het resultaat is verbluffend.

Kerkgebouw

De kerk werd in 1928 en 1929 gebouwd ter  vervanging van een gebouw uit 1894 dat elders in het dorp stond en dat een sta in de weg was geworden voor het groeiende autoverkeer tussen Haarlem en Amsterdam. De nieuwe kerk werd in de stijl van de Amsterdamse school ontworpen door Jan Kuijt (1884-1944), de huisarchitect van Vroom & Dreesmann. Het was een betonnen constructie, bekleed met baksteen. Het interieur was na bijna negentig jaren nog steeds in de originele staat: een zeer sober gebouw, donker, een pijpenla gevuld met een zee van houten banken en in de absis een marmeren altaar, met een zilveren tabernakel en daarboven een glas in lood raam met de kruisiging van Jezus. In de zijbeuken bevonden zich twaalf apostelramen van de hand van Lambert Lourijsen (1885-1950), waarvan er na de halvering van de kerk zes zijn overgebleven.

Discussie

In 2008 vonden de eerste gesprekken plaats over de toekomst van het kerkgebouw. Aanleiding was een onderhoudsrapport, gemaakt in opdracht van het bisdom. Dat liet zien dat de kerk, de pastorie, de kosterswoning, de ontmoetingsruimte (voormalige paardenstal en fietsenstalling), begraafplaats en kerkterrein in een matige toestand verkeerden. Bij mijn aantreden als pastor in 2008 moest ik even slikken bij de droevige indruk die het hele complex op mij maakte. De kerk was intussen te groot geworden voor het krimpende aantal kerkgangers en was niet flexibel genoeg om andere activiteiten te ontplooien. Het was voor iedereen duidelijk dat er keuzes gemaakt moesten worden. Het oorspronkelijk plan om alles te slopen en iets nieuws te bouwen werd door gemeente en provincie afgeremd. Door een deskundige en doortastende projectgroep, die bestond uit plaatselijke vrijwilligers, werd een stoutmoedig plan gemaakt. De kerk zou letterlijk gehalveerd worden en de resterende gronden  zouden verkocht worden aan een projectontwikkelaar, die er ongeveer 25 woningen op zou bouwen. De gemeente ging akkoord met het plan, omdat het een kwaliteitsimpuls aan het dorp zou geven. De provincie hechtte aan het behoud van de kerktoren als ‘landmark’ en gaf een subsidie. Het bisdom gaf toestemming omdat er een sluitende begroting voorlag. In 2016 werd de kerk voor een jaar verlaten en de oostelijke helft van de kerk werd afgebroken. Dat was het meest fraaie deel maar de toren grensde nu eenmaal aan het westelijke deel. De sloop riep veel emoties op, maar de betrokken parochianen troosten zich met de gedachte dat er iets moois voor in de plaats kwam, al kon niemand zich er een goede voorstelling van maken.

Ontwerp

Het idee om de kerk te halveren en opnieuw af te sluiten met een grote glaswand kwam van het bouwbureau van het bisdom Haarlem-Amsterdam. Om dit mogelijk te maken werd een enorme staalconstructie ontworpen van 21 meter hoog en 20 meter breed, waarin de glaspanelen bevestigd zouden kunnen worden. In het midden werd de constructie verstevigd met een betonnen deel van zes meter hoog die de suggestie van een absis moet geven. Daarna kwam pas de spannende vraag op tafel hoe deze glazen wand ingevuld moest gaan worden. Er werd een interieurcommissie gevormd, die in samenwerking met een adviescommissie van het bisdom sturing aan dit zoekproces gaf. Er werden zeven kunstenaars benaderd om een ontwerp te maken. De opdracht was om een raam te maken dat een streling voor het oog zou zijn en een warme uitstraling zou hebben. Bij binnenkomst zou het raam meteen zichtbaar moeten maken dat we ons hier in een religieuze ruimte bevinden. Voorheen bevond zich boven het altaar een rond raam met een kruisigingsscene. De wens van de commissie was dat het raam meer een verwijzing naar de opstanding van Christus zou zijn. Ook wilde men dat in dit raam het vrouwelijke element expliciet zou terugkomen vanwege de toewijding van deze kerk aan de moeder van Jezus. Uit de zeven ontwerpen werd unaniem het ontwerp van Nieks Kemps gekozen: een spectaculair kunstwerk, dat gedrukt zou gaan worden op flinterdunne folie. Ook het altaar-meubilair (altaar, lezenaar, tabernakel, stoelen en kandelaars) werden door hem ontworpen. In hun strakheid en doorzichtige eenvoud passen zij heel goed bij het raam.

Het raam

Wie nu de kerk van Halfweg binnenkomt wordt overdonderd door een achterwand, die het zonlicht filtert en de ruimte vult met een warm en geel licht. Het hele raam is gevuld met mensen, die van ons vandaan lopen. Op de begane grond zijn deze figuren levensgroot, maar naar boven toe worden ze steeds kleiner. Hoe hoger we kijken hoe lichter het raam wordt. In de nok is het zelfs transparant, zodat de kerkgangers de wolken kunnen zien en de vliegtuigen die zonder ophouden van Schiphol opstijgen en soms met veel lawaai Halfweg passeren.

Wie goed kijkt ziet in het raam twee enorme gezichten van vrouwen. De kunstenaar heeft tot nu toe weinig uitleg bij het raam gegeven. Hij wil vooral dat de kerkgangers zelf goed kijken en dat doen ze ook zonder gene. De een ziet in het raam wat de uiteindelijke bestemming van ieder van ons is. De ander ziet het volk Gods dat onderweg is; een geliefd beeld binnen de katholieke kerk na het Tweede Vaticaans Concilie in de jaren zestig van de vorige eeuw. Een enkeling ziet in het raam iedereen de kerk uitlopen en ‘dat is toch niet de bedoeling’. Zelf raak ik maar niet uit gekeken op het raam. Hoewel de kerk de helft kleiner is geworden laat dit raam mij door zijn meervoudige gelaagdheid  letterlijk en figuurlijk ‘in de verte’ kijken. Is dat nou niet juist de bedoeling van de een kerkgebouw en van de liturgie die daar gevierd wordt? Pas over enige tijd zal ik kunnen zeggen of het nieuwe gebouw zo ook zal gaan werken. Voorlopig ben ik alleen maar trots op de nieuwe kerk en intens dankbaar voor het raam van Niek Kemps.

*******

Fons Litjens is diaken van het bisdom Haarlem-Amsterdam en parochiepastor in o.a. Halfweg-Zwanenburg.

Niek Kemps (Nijmegen 1952) is een Nederlands beeldend kunstenaar en woont en werkt in Amsterdam en Wenduine (België). Hij ontwierp o.a. het Nationaal Dachau Monument in het Amsterdamse Bos. Voor het rijksmonument Het Sieraad in Amsterdam maakte hij in het trappenhuis een raam, dat als voorbeeld voor Halfweg diende. Niek Kemps heeft een eigen website: www.niekkemps.com


Meer:

17 mei 2018 / Toespraak van Herwi Rikhof

bij de presentatie van zijn nieuwe boek over de Cenakelkerk van de Heilig Landstichting

‘Ik heb deze kerk leren waarderen als een echte kerk.’ 

Lees meer...


23 april 2018 / Lodewijk Schelfhout. Nederlands eerste kubist

door Lisette Almering-Strik

Het is lastig om Lodewijk Schelfhout te plaatsen binnen de Nederlandse kunsthistorie. 

Lees meer...


04 april 2018 / Blog van Rikko Voorberg

Blog over de kunst van het oefenen

'Nou,' zei hij, 'ga maar doen wat jij moet doen, daar valt vanzelf een vorm omheen.'

Lees meer...


15 maart 2018 / Bijbelse vrouwen als aartsmoeders

door Wim Eikelboom

De Zwolse beeldhouwer Thijs Kwakernaak maakte tien houten beelden van vrouwen uit de Bijbel. Stuk voor stuk beelden met een sterk karakter.

Lees meer...


23 februari 2018 / Creativiteit en kijken met het hart

door Gottfrid van Eck

Als we volwassen worden, zullen we hopelijk ontvankelijk blijven voor het wonder van het leven en ruimte blijven scheppen voor het niet-zichtbare. 

Lees meer...


30 januari 2018 / Adri Geelhoed over liturgische kleden

Liturgische kleden geven kleur aan het kerkelijk jaar en herinneren de kerkganger daaraan, net zoals de gezangen die gezongen worden. 

Lees meer...


01 januari 2018 / Recensie Oog in Oog van Kick Bras

door Marieke Herweijer

Kick Bras schrijft over meditatie, spiritualiteit en mystiek. In dit boek focust hij op de christelijke mystiek en hoe die terugkomt in de beeldende kunst. 

Lees meer...


06 december 2017 / ArtWay Nieuwsbrief December 2017

Wim Eikelboom, voorzitter van ArtWay, praat u bij over het reilen en zeilen van ArtWay in het afgelopen jaar.

Lees meer...


14 november 2017 / Nieuwe maatschappelijke spiritualiteit in de kerk

Zoals in andere steden krijgt ook in Zwolle het kerkgebouw een andere betekenis. De oude kerk in het centrum is hier omgedoopt tot ‘Het Academiehuis, de Grote Kerk Zwolle’.

Lees meer...


24 oktober 2017 / René van Tol over film Opstanding van het lichaam

De kunst van nu neigt naar het conceptuele. Deze neiging heeft tot gevolg dat de kunstenaars steeds meer het weerbarstige van de fysieke werkelijkheid gaan mijden. 

Lees meer...


04 oktober 2017 / Een beeldroman van Liesbeth Labeur

Dit boek laat de verwarring en de geloofsvragen zien van een slachtoffer van incest in een reformatorisch milieu, die het geheim van misbruik met zich meedraagt.

Lees meer...


08 september 2017 / Janpeter Muilwijk over Om Mattia en zelfdoding

Dood. Deze tentoonstelling is er om Mattia, Julia Mattia. Haar naam betekent Jeugdig, Geschenk van God. Zij stierf op 1 oktober 2015 door zelfdoding na een intens leven van begaafdheid, liefde en ziekte. 

Lees meer...


23 augustus 2017 / Het goede, het ware en het schone

Goedheid, waarheid en schoonheid behoren tot Gods esthetische normen. Een christelijke benadering van kunst staat dus tegenover de postmoderne aanname dat er geen absolute waarden zijn.

Lees meer...


24 juni 2017 / Heilige beelden en gehoorzame ogen

Stil worden bij een beeld van Christus herinnert mij eraan wiens beelddrager ik ben. Dit neem ik mee gedurende de dag als andere beelden mij iets anders proberen te vertellen.

Lees meer...


02 juni 2017 / Pelgrimeren in Groningen

Onlangs is de Stichting Pelgrimeren In Groningen van start gegaan met 2300 km pelgrimsroutes in de provincie Groningen. Alle middeleeuwse kerken en oude kloosterterreinen zijn in de routes opgenomen.

Lees meer...


04 april 2017 / MMC Schobbe in de W. de Zwijgerkerk, Amsterdam

Kunst in dienst van de kerk, de kerk in dienst van de kunst

door Marleen Hengelaar-Rookmaaker

Lees meer...


07 maart 2017 / Maatschappelijk betrokken kunst

Een discussieopener door Adrienne Dengerink Chaplin

Sommige kunstenaars hebben vanwege hun groeiende ontevredenheid met de kunstwereld de overstap gemaakt naar de geëngageerde kunst. 

Lees meer...


01 februari 2017 / De zeven werken van barmhartigheid

Het jaar van barmhartigheid is alweer voorbij, maar het is en blijft een belangrijk thema. Hoe dachten onze middeleeuwse voorouders hierover? Dit veelluik van de Meester van Alkmaar laat het ons zien.

Lees meer...


03 januari 2017 / Aniko Ouweneel over christelijke kunst

De kunstenaar daagt ons uit en moedigt ons aan om te zoeken naar de bron van onze adem, van wat ons leven de moeite waard maakt en van ons verlangen naar een verlossende harmonie.

Lees meer...


09 december 2016 / Nieuwsbrief ArtWay december 2016

Like an imitation of a good thing past, these days of darkness surely will not last. Jesus was here and he is coming again, to lead us to the festival of friends.

Lees meer...


01 november 2016 / Ally Gordon over religie in de hedendaagse kunst

Laten we een wandeling maken langs een paar musea in Londen. Tijdens deze wandeling wil ik de plaats van religie in de hedendaagse kunst overdenken.

Lees meer...


30 september 2016 / Janna Beek over kunst in psychotherapie

Stel u voor dat u naar een schilderij of beeldhouwwerk kijkt. Dit werk roept ‘iets’ in u op. ‘Iets’ in uw binnenwereld, waar u zich nog niet bewust van bent, is geraakt. ‘Iets’ dat wacht op herkenning. 

Lees meer...


01 september 2016 / H.R. Rookmaaker: Spreekt kunst vanzelf?

Kunst is noch slechts een middel tot een doel, noch een religie, noch een activiteit voor een klein groepje uitverkorenen, noch een puur wereldse bezigheid. Geen van deze opvattingen over kunst doet recht aan de creativiteit waarmee God de mens heeft uitgerust. 

Lees meer...


29 juli 2016 / Joost de Wal over Verspijkerd en verzaagd

Veel heiligen- en devotiebeelden, vaak van gips, werden door de pastoors aan de straat gezet. En vervolgens…, vervolgens vinden we ze terug in de hedendaagse kunst. Wat doen ze daar? Betekenen ze nog iets?

Lees meer...


30 juni 2016 / Wessel Stoker over hedendaagse religieuze kunst

Mijn vraag bij de prachtige tentoonstelling The Problem of God is of de curator Isabelle Malz in de catalogus aan de kijker wel een adequate uitleg geeft van kunst als religieuze kunst. 

Lees meer...


09 juni 2016 / Betty Spackman: Depressie en creativiteit

Als je een ronde pin bent en je een vierkante pin moet worden om in de hokjes van de samenleving te passen, is dat op z'n zachtst gezegd pijnlijk.

Lees meer...


19 mei 2016 / Johannes Wickert klaagt inhumaan asielbeleid aan

Johannes Wickert is een van de zeldzame hedendaagse kunstenaars die een maatschappijkritische rol opneemt. En niet alleen in zijn schilderijen. 

Lees meer...


27 april 2016 / Marleen Hengelaar: Het onvervangbare beeld

Het beeld speelt een geheel eigen, onvervangbare rol in het leven van een mens. We kunnen het beeld als goede gave van God op een positieve en opbouwende manier in ons leven inzetten.

Lees meer...


06 april 2016 / Reinier Sonneveld over linksige kitsch

Die handen van alle leeftijden en kleuren, die bloemen daardoorheen, en dan die wonderlijke kleurbewerking. Het is allemaal reuzesympathiek, maar ja, dat maakt iets nog geen kunst.

Lees meer...


12 maart 2016 / Ned Bustard: De Bijbel is niet veilig

De Bijbel is een boek over gewone mensen die niet alleen geestelijke wezens zijn, maar ook hebzuchtig, berooid, haatdragend, hoopvol, egoïstisch en seksueel.

Lees meer...


24 februari 2016 / Wilma Wagenaar: Joost Zwagerman en Marc Mulders

Zwagerman schildert een zuigend zwart universum, in de steek gelaten door een onverschillige, liefdeloze god. Ten langen leste wendt hij zich af van religie en wijdt zich aan de kunst. 

Lees meer...


11 februari 2016 / Robb Ludwick: Opnieuw leren kijken

Het is een gave van Abigail Tulis om ongewone combinaties heel gewoon te laten lijken, zodat de kijker uitgenodigd en misschien uitgedaagd wordt om opnieuw te leren kijken.

Lees meer...


26 januari 2016 / Timon Ramaker: Kunst is broodnodig
Kunst is geen leuk extraatje, maar broodnodig in de wereld van vandaag. In een wereld die barst van clichés en onbegrip kan kunst verrassen en verbinden.
Lees meer...


14 januari 2016 / Kunst als onderdeel van de theologiestudie

Niet alleen christelijke kunst is voor de theologieopleiding belangrijk. Ook wereldse kunst is belangrijk omdat je je als theoloog altijd verhoudt tot de samenleving waarin je je bevindt.

Lees meer...