ArtWay

Kunst reproduceert niet wat we waarnemen. Kunst laat ons zien. Paul Klee

H.R. Rookmaaker: Spreekt kunst vanzelf?

Spreekt kunst vanzelf?

door H.R. Rookmaaker
 
Ergens tussen de Middeleeuwen en onze tijd werd kunst Kunst. Men was gewoon de beeldende kunsten als ambachtelijk werk te beschouwen, zij het wel als een heel bijzonder ambacht. In de 15e eeuw begon de positie van de kunst echter te veranderen. Kunstenaars gingen streven naar meer erkenning. Ze wilden dat de kunst gelijkgesteld zou worden aan de poëzie en de wetenschap. Een aantal grote kunstenaars als Raphaël, Leonardo, Michelangelo en Dürer wisten deze hoge status bijna te bereiken, maar voor mindere kunstenaars was dit ondenkbaar.
 
In de 18e eeuw werd de kunst echter ten slotte geaccepteerd als vorm van 'hoge cultuur'. Als kunstenaar kon je nu een genie zijn, één van de grote leiders van de mensheid, een ziener, een profeet, een hogepriester van de cultuur. Kunst met een hoofdletter K ging zelfs het geloof haar plaats betwisten door zich te ontpoppen als de nieuwe religie van een geseculariseerde wereld. Ook was het begrip cultuur aan verandering onderhevig: de natuurwetenschappen, de economie en de technologie vielen hier voortaan buiten. Cultuur ging, vriendelijk gezegd, staan voor de hogere menselijke activiteiten, ver verheven boven de praktische besognes van alledag. Wat minder positief gesteld werd cultuur het tijdverdrijf van de rijke bovenlaag en de nouveau riche middenklasse. Voluit negatief gesteld verloor cultuur zijn werkelijke betekenis, omdat deze was verworden tot de hobby van een kleine snobistische kliek.
 
Funest
Voor een handjevol echt grote kunstenaars vormde deze verandering geen obstakel. Ze werden vereerd als superieure mensen, hun werk werd verkocht en besproken in hoog opgeleide kring. Voor de meeste kunstenaars was deze verandering echter bijna funest. Hoewel hun beroep als hoog en belangrijk werd beschouwd en werd omgeven met de lichtkrans van Kunst, konden hun werken deze hoge classificatie vaak niet waar maken. In ieder geval kon een minder prominent kunstenaar niet leven van werk dat door de meeste mensen als niet essentieel werd afgedaan. Kunst was iets om naar te kijken en niet iets om veel geld aan uit te geven. Met als gevolg dat veel kunstenaars arm waren en zelfs belangrijke werken alleen met behulp van hoge subsidie het licht zagen. Kunst was nu verheven en verfijnd, maar moest op hoogst ‘kunstmatige’ wijze in leven gehouden worden.
 
Deze situatie heeft er bovendien toe geleid dat er naast de Kunst een nieuwe categorie kunst opkwam: werk uit de hoek van de kunstnijverheid en ambachtelijkheid. Deze vorm van kunst wordt vaak niet voor vol aangezien, omdat de grote kunstenaars erop neerkijken. We doelen hier op de populaire kunst, die vaak als commercieel of als amusement of entertainment wordt afgedaan. En ‘amuseren’ lijkt in de huidige kunstwereld volstrekt uit den boze. Toch kunnen we niet heen om de kwaliteit van een wals van Johann Strauss of de jazz van Duke Ellington; en in de commerciële kunst treffen we voortreffelijk werk van mensen als Toulouse-Lautrec en Cassandre.  
 
Niet alleen de kunstenaars, maar ook de kunst zelf heeft geleden onder deze omwenteling. Door haar te hoge plaats in de cultuur als totaal verloor de kunst haar banden met de realiteit en daarmee haar betekenis. Eén van de gevolgen van deze verandering was de abstracte kunst. Omdat de kunst een religieuze rol werd toegedacht, ging deze vreemde wegen en paden bewandelen. Dientengevolge is de kunst in de ogen van de meeste mensen een esoterische bezigheid geworden, enerzijds extreem rationalistisch en anderzijds zich koesterend in irrationaliteit. Kunst werd opgesloten in het museum.
 
Een museum is een plek waar men gewoonlijk objecten aantreft, die hun functie in het hedendaagse leven verloren hebben. Het museum voor moderne kunst is echter bijna de nihilistische tempel voor antireligie geworden. In zekere zin geldt hetzelfde voor de musea voor oude kunst. De culturele elite kent de beroemde kunstwerken en verwijst ernaar zoals christenen naar bijbelteksten.
 
Ten gevolge hiervan is men over de ware betekenis en functie van de kunst gaan nadenken. Wat is kunst nu eigenlijk? Is kunst wel belangrijk? Waarom zouden we ons er eigenlijk mee bezig houden? In het kunstonderwijs moet zeker aandacht geschonken worden aan deze vragen. Er zijn vele antwoorden geformuleerd. Kunst leert ons diepe dingen. Maar, zeggen sommigen, kunst mag niet didactisch zijn. Kunst moet ons leven verrijken. Is kunst er alleen voor de rijken of voor de snobs? Voor de mensen die er de tijd voor hebben, of ook het geld of de bijzondere gave die we artistieke fijngevoeligheid noemen? Is kunst onbereikbaar voor de hard werkende man in de straat of voor de mensen die ver weg wonen van de culturele centra? O ja, de meeste mensen hebben schilderijen aan de muur hangen, maar dat is slechts decoratie en zeker geen Kunst. Daarvoor is Kunst te hoog en te bijzonder. Kunst is iets geworden dat zich ver van onze huizen en ver boven onze hoofden afspeelt. Zelfs de interpretatie van kunst is een vreemde en moeilijke bezigheid geworden, daar het erom gaat de ‘diepe’ betekenis van kunstwerken te achterhalen, die zeker niet zonder meer duidelijk is voor de ‘onverlichte’ massa.
 
Crisis
De verheffing van de kunst tot haar huidige positie is op zichzelf al een teken van de bestaande crisis. De Hoge Kunst is vreemd en mysterieus geworden, en de populaire kunst, waar de meeste mensen zich mee omringen, is vaak van lage kwaliteit en draagt de tekenen van de geestelijke armoede van onze tijd. Deze crisis maakt het leven voor de kunstenaar en de student aan de kunstacademie verre van gemakkelijk. Vaak zien ze geen rechtvaardiging voor hun werk. Toch ploeteren ze verder, vaak in hun werk zoekend naar hun eigen identiteit, zoals de door Max Klinger afgebeelde filosoof: een man die in een spiegel naar zichzelf zit te kijken. Want kunst wordt beschouwd als een uiting van het diepste van een mens. Maar als er nu ten diepste niets zit? De kunstenaar wordt geacht een genie te zijn, maar geniezijn kun je niet leren. Jonge kunstenaars moeten dikwijls zelf maar uitzoeken wie ze zijn en welke vormen van expressie bij hen passen. Vaak brengt hen dat tot wanhoop; maar als ze om hulp roepen, worden ze weer op zichzelf teruggeworpen en velen bezwijken onder deze last. Tenzij je heel sterk bent en zeer talentvol, of ook een groot ego hebt en je zelf goed kunt promoten, zal het succes in de kunstwereld je ontgaan.                                                
 
Er is sprake van een crisis in de wereld van de kunst. In de christelijke wereld is er misschien zelfs wel sprake van een dubbele crisis. Enerzijds zijn christenen kinderen van hun tijd, anderzijds beschouwen ze de kunst als de vindplaats bij uitstek van de onchristelijke geest van deze tijd. Men doet dan twee dingen: of men houdt zich verre van iedere vorm van kunst en laat deze zo over aan de ‘wereldse heidenen’, of men gaat de kunstwereld schoorvoetend binnen, vaak overladen met vele vragen en twijfels.
 
De eerste positie wordt gerechtvaardigd door te stellen dat de echte roeping van de mens tenslotte is om getuige van Christus te zijn en een ‘geestelijk’ leven te leiden. En aangezien de kunst daar buiten valt, hoeven we ons daar verder niet druk om te maken. Het is echter interessant dat je kunst niet echt kunt vermijden. Want ook al verwerpt men de kunst, toch brengt men gebrandschilderde ramen in de kerk aan of illustraties in het kerk- of evangelisatieblad, waarbij men veelal gebruik maakt van oude of populaire kunst. Dat deze blaadjes er vaak goedkoop uitzien, schijnt niemand te deren. Het gaat tenslotte alleen om de boodschap!
 
De tweede positie laat zich vaak moeilijk tegenover de bovengenoemde argumentatie verdedigen. ‘Is het niet zondig om je leven aan de kunst te wijden? Kunst is toch werelds en alleen op plezier gericht?’ Menig christen werkzaam in de kunstwereld voelt zich een soort hedonist, iemand die nooit werkt (kunst is geen werk!) en die constant gevaar loopt verstrikt te raken in de kwade valstrikken van de wereld. Men vindt zijn ideeën vreemd of onpraktisch. Wat heeft kunst tenslotte te maken met de werkelijkheid van het dagelijks leven, vooral met het ‘christelijke’ leven van alledag? En zo moet men zich verdedigen met het argument dat kunst een uitstekend evangelisatiemiddel is. Maar kunst gebruikt als evangelisatiemiddel mist vaak oprechtheid en kwaliteit, daarmee afdalend tot het peil van propaganda. Ik zou dit zelfs een vorm van prostitutie en misbruik van talenten willen noemen.  
 
Gave van God
Kunst is echter noch slechts een middel tot een doel, noch een religie, noch een activiteit voor een klein groepje uitverkorenen, noch een puur wereldse, overbodige bezigheid. Geen van deze opvattingen over kunst doet recht aan de creativiteit, waarmee God de mens heeft uitgerust. Dit is het vermogen om iets moois (en nuttigs) te maken, net zoals God de wereld mooi maakte en zei: ‘Het is goed.’ Kunst heeft dan ook geen verdere rechtvaardiging nodig, kunst spreekt vanzelf! De hoogste rechtvaardiging voor de hele schepping is dat God deze gewild heeft. En zo hoeven we het bestaan van een boom, of wat dan ook, niet te rechtvaardigen. Een boom is er en is betekenisvol omdat God hem heeft gemaakt. Een boom vervult natuurlijk ook allerlei functies: vogels zitten op zijn takken, vee rust in zijn schaduw en mensen gebruiken zijn hout om er huizen mee te bouwen of de haard mee aan te steken. Maar ook al is een boom onmisbaar in de ecologische cyclus en nuttig voor de mens, in geen van deze functies rust de rechtvaardiging en de betekenis van de boom. Een boom heeft betekenis omdat God hem heeft gemaakt; zijn betekenis overstijgt al zijn functies. Als we dit niet inzien, dan komen we dicht in de buurt van evolutionistische theorieën, die gebaseerd zijn op functionalistische opvattingen.
 
Gods schepselen hebben geen rechtvaardiging nodig. God heeft hen hun waarde gegeven door hen op te nemen in het totaal van zijn schepping. Zo hebben ook onze persoonlijke menselijke eigenschappen en activiteiten geen rechtvaardiging nodig. God draagt ons op om lief te hebben, maar geeft daar geen rechtvaardiging bij. Trouwen, het loven van God, het bewerken van de grond, koken, praten, voelen, denken – al deze activiteiten hoeven we niet te verdedigen in de context van ‘Geheiligd zij uw naam, uw wil geschiede’. Zo behoeft ook kunst geen rechtvaardiging. Ze is niet alleen maar betekenisvol als evangelisatiemiddel of didactisch medium of als ze een praktisch doel dient. Kunst is betekenisvol in zichzelf. Kunst moet vrij zijn: vrij ten opzichte van de politiek (ook de kerkpolitiek), vrij ten opzichte van de tradities van het verleden, van de mode van het moment en van het oordeel van de toekomst; en vrij ten opzichte van onze economische en sociale behoeftes. De kunst kan niet tot louter een functie van één van deze dingen gemaakt worden zonder haar onmisbare plaats in het menselijk leven te verliezen. Christus is tenslotte voor ons gestorven om ons weer werkelijk mens te maken en aan Gods schepping zijn betekenis terug te geven. Evangelisatie is niet alleen christelijk, maar het hele leven is christelijk, tenzij we Christus heel klein maken.
 
Duizenden banden
Maar ook al behoeft kunst geen rechtvaardiging, dit betekent niet dat kunst er alleen is om en voor zichzelf als l’art pour l’art. Net zoals een boom, terwijl die meer is dan het totaal van zijn functies, toch functies heeft, zo is kunst er niet alleen maar om kunst te zijn, maar is ze met duizenden banden verbonden aan de realiteit. Niets is autonoom. Een boom, een mens, een kunstwerk: allen maken ze onderdeel uit van dat prachtige weefsel dat we de realiteit noemen; geen draad kan gemist worden zonder dat het geheel erdoor verarmt.
 
Dus kunst kan nooit op zichzelf staan. Ze zou verschrompelen en sterven. Kunst is op twee manieren met de werkelijkheid verbonden. Enerzijds gaat ze over de werkelijkheid, over angst, hoop, vreugde, liefde, onze omgeving, de dingen die we liefhebben en haten. Anderzijds wordt kunst gebruikt in de werkelijkheid. Muziek, retorica en poëzie hebben een belangrijk aandeel in onze sociale feestelijkheden en religieuze activiteiten. Architectuur, meubels, schilderijen en muziek vormen de bedding voor ons dagelijks doen en laten.
 
Of kunst nu een prominente plaats krijgt of meer een rol in de achtergrond wordt toebedeeld, de fascinerende waarheid is dat hoe meer de kunst wordt ingebed in de realiteit van alledag, hoe meer we zullen inzien dat kunst vanzelf spreekt.
 
*******
Prof. H.R. Rookmaaker (1922-1977) doceerde kunstgeschiedenis aan de V.U. te Amsterdam. Voor meer over hem, zie http://www.artway.eu/content.php?id=695&lang=nl&action=show.


Meer:

05 november 2018 / Het beeld na de beeldenstorm

door Jacolien Wubs

Er is zoiets als een vroege protestantse beeldcultuur. Na de Beeldenstorm en Reformatie werd gezocht naar nieuwe manieren om de kerkruimte in te richten en te verfraaien.

Lees meer...


11 oktober 2018 / The Turn Club

door Grady van den Bosch

Het is bijzonder inspirerend om kunstenaars van allerlei slag te ontmoeten, die net als jij idealen hebben voor een betere samenleving.

Lees meer...


13 september 2018 / Kunstenaarsechtpaar Berry en Janny Brugman

door Jan van der Kolk

Om goed te kunnen werken, wilden ze met rust gelaten worden. Het gevoel van onafhankelijkheid gaf hun rust en vrijheid. 

Lees meer...


09 augustus 2018 / Portret Florence de Werquignoeul

door Koenraad De Wolf

Dit portret vertelt het (vergeten) verhaal van de Contrareformatie en de heropbloei van het kloosterleven in de Zuidelijk Nederlanden.

Lees meer...


13 juli 2018 / Neo Rauch in Zwolle

door Marieke Herweijer

Juist door de confrontatie met de absurdistische kant van het leven intrigeert het werk van Neo Rauch.

Lees meer...


17 mei 2018 / Toespraak van Herwi Rikhof

bij de presentatie van zijn nieuwe boek over de Cenakelkerk van de Heilig Landstichting

‘Ik heb deze kerk leren waarderen als een echte kerk.’ 

Lees meer...


23 april 2018 / Lodewijk Schelfhout. Nederlands eerste kubist

door Lisette Almering-Strik

Het is lastig om Lodewijk Schelfhout te plaatsen binnen de Nederlandse kunsthistorie. 

Lees meer...


04 april 2018 / Blog van Rikko Voorberg

Blog over de kunst van het oefenen

'Nou,' zei hij, 'ga maar doen wat jij moet doen, daar valt vanzelf een vorm omheen.'

Lees meer...


15 maart 2018 / Bijbelse vrouwen als aartsmoeders

door Wim Eikelboom

De Zwolse beeldhouwer Thijs Kwakernaak maakte tien houten beelden van vrouwen uit de Bijbel. Stuk voor stuk beelden met een sterk karakter.

Lees meer...


23 februari 2018 / Creativiteit en kijken met het hart

door Gottfrid van Eck

Als we volwassen worden, zullen we hopelijk ontvankelijk blijven voor het wonder van het leven en ruimte blijven scheppen voor het niet-zichtbare. 

Lees meer...


30 januari 2018 / Adri Geelhoed over liturgische kleden

Liturgische kleden geven kleur aan het kerkelijk jaar en herinneren de kerkganger daaraan, net zoals de gezangen die gezongen worden. 

Lees meer...


01 januari 2018 / Recensie Oog in Oog van Kick Bras

door Marieke Herweijer

Kick Bras schrijft over meditatie, spiritualiteit en mystiek. In dit boek focust hij op de christelijke mystiek en hoe die terugkomt in de beeldende kunst. 

Lees meer...


06 december 2017 / ArtWay Nieuwsbrief December 2017

Wim Eikelboom, voorzitter van ArtWay, praat u bij over het reilen en zeilen van ArtWay in het afgelopen jaar.

Lees meer...


14 november 2017 / Nieuwe maatschappelijke spiritualiteit in de kerk

Zoals in andere steden krijgt ook in Zwolle het kerkgebouw een andere betekenis. De oude kerk in het centrum is hier omgedoopt tot ‘Het Academiehuis, de Grote Kerk Zwolle’.

Lees meer...


24 oktober 2017 / René van Tol over film Opstanding van het lichaam

De kunst van nu neigt naar het conceptuele. Deze neiging heeft tot gevolg dat de kunstenaars steeds meer het weerbarstige van de fysieke werkelijkheid gaan mijden. 

Lees meer...


04 oktober 2017 / Een beeldroman van Liesbeth Labeur

Dit boek laat de verwarring en de geloofsvragen zien van een slachtoffer van incest in een reformatorisch milieu, die het geheim van misbruik met zich meedraagt.

Lees meer...


08 september 2017 / Janpeter Muilwijk over Om Mattia en zelfdoding

Dood. Deze tentoonstelling is er om Mattia, Julia Mattia. Haar naam betekent Jeugdig, Geschenk van God. Zij stierf op 1 oktober 2015 door zelfdoding na een intens leven van begaafdheid, liefde en ziekte. 

Lees meer...


23 augustus 2017 / Het goede, het ware en het schone

Goedheid, waarheid en schoonheid behoren tot Gods esthetische normen. Een christelijke benadering van kunst staat dus tegenover de postmoderne aanname dat er geen absolute waarden zijn.

Lees meer...


04 juli 2017 / Fons Litjens: Een halve kerk voor Halfweg

Wie nu de kerk van Halfweg binnenkomt wordt overdonderd door een achterwand, die het zonlicht filtert en de ruimte vult met een warm en geel licht. Het hele raam is gevuld met mensen.

Lees meer...


24 juni 2017 / Heilige beelden en gehoorzame ogen

Stil worden bij een beeld van Christus herinnert mij eraan wiens beelddrager ik ben. Dit neem ik mee gedurende de dag als andere beelden mij iets anders proberen te vertellen.

Lees meer...


02 juni 2017 / Pelgrimeren in Groningen

Onlangs is de Stichting Pelgrimeren In Groningen van start gegaan met 2300 km pelgrimsroutes in de provincie Groningen. Alle middeleeuwse kerken en oude kloosterterreinen zijn in de routes opgenomen.

Lees meer...


04 april 2017 / MMC Schobbe in de W. de Zwijgerkerk, Amsterdam

Kunst in dienst van de kerk, de kerk in dienst van de kunst

door Marleen Hengelaar-Rookmaaker

Lees meer...


07 maart 2017 / Maatschappelijk betrokken kunst

Een discussieopener door Adrienne Dengerink Chaplin

Sommige kunstenaars hebben vanwege hun groeiende ontevredenheid met de kunstwereld de overstap gemaakt naar de geëngageerde kunst. 

Lees meer...


01 februari 2017 / De zeven werken van barmhartigheid

Het jaar van barmhartigheid is alweer voorbij, maar het is en blijft een belangrijk thema. Hoe dachten onze middeleeuwse voorouders hierover? Dit veelluik van de Meester van Alkmaar laat het ons zien.

Lees meer...


03 januari 2017 / Aniko Ouweneel over christelijke kunst

De kunstenaar daagt ons uit en moedigt ons aan om te zoeken naar de bron van onze adem, van wat ons leven de moeite waard maakt en van ons verlangen naar een verlossende harmonie.

Lees meer...


09 december 2016 / Nieuwsbrief ArtWay december 2016

Like an imitation of a good thing past, these days of darkness surely will not last. Jesus was here and he is coming again, to lead us to the festival of friends.

Lees meer...


01 november 2016 / Ally Gordon over religie in de hedendaagse kunst

Laten we een wandeling maken langs een paar musea in Londen. Tijdens deze wandeling wil ik de plaats van religie in de hedendaagse kunst overdenken.

Lees meer...


30 september 2016 / Janna Beek over kunst in psychotherapie

Stel u voor dat u naar een schilderij of beeldhouwwerk kijkt. Dit werk roept ‘iets’ in u op. ‘Iets’ in uw binnenwereld, waar u zich nog niet bewust van bent, is geraakt. ‘Iets’ dat wacht op herkenning. 

Lees meer...


29 juli 2016 / Joost de Wal over Verspijkerd en verzaagd

Veel heiligen- en devotiebeelden, vaak van gips, werden door de pastoors aan de straat gezet. En vervolgens…, vervolgens vinden we ze terug in de hedendaagse kunst. Wat doen ze daar? Betekenen ze nog iets?

Lees meer...


30 juni 2016 / Wessel Stoker over hedendaagse religieuze kunst

Mijn vraag bij de prachtige tentoonstelling The Problem of God is of de curator Isabelle Malz in de catalogus aan de kijker wel een adequate uitleg geeft van kunst als religieuze kunst. 

Lees meer...


09 juni 2016 / Betty Spackman: Depressie en creativiteit

Als je een ronde pin bent en je een vierkante pin moet worden om in de hokjes van de samenleving te passen, is dat op z'n zachtst gezegd pijnlijk.

Lees meer...


19 mei 2016 / Johannes Wickert klaagt inhumaan asielbeleid aan

Johannes Wickert is een van de zeldzame hedendaagse kunstenaars die een maatschappijkritische rol opneemt. En niet alleen in zijn schilderijen. 

Lees meer...


27 april 2016 / Marleen Hengelaar: Het onvervangbare beeld

Het beeld speelt een geheel eigen, onvervangbare rol in het leven van een mens. We kunnen het beeld als goede gave van God op een positieve en opbouwende manier in ons leven inzetten.

Lees meer...


06 april 2016 / Reinier Sonneveld over linksige kitsch

Die handen van alle leeftijden en kleuren, die bloemen daardoorheen, en dan die wonderlijke kleurbewerking. Het is allemaal reuzesympathiek, maar ja, dat maakt iets nog geen kunst.

Lees meer...


12 maart 2016 / Ned Bustard: De Bijbel is niet veilig

De Bijbel is een boek over gewone mensen die niet alleen geestelijke wezens zijn, maar ook hebzuchtig, berooid, haatdragend, hoopvol, egoïstisch en seksueel.

Lees meer...


24 februari 2016 / Wilma Wagenaar: Joost Zwagerman en Marc Mulders

Zwagerman schildert een zuigend zwart universum, in de steek gelaten door een onverschillige, liefdeloze god. Ten langen leste wendt hij zich af van religie en wijdt zich aan de kunst. 

Lees meer...


11 februari 2016 / Robb Ludwick: Opnieuw leren kijken

Het is een gave van Abigail Tulis om ongewone combinaties heel gewoon te laten lijken, zodat de kijker uitgenodigd en misschien uitgedaagd wordt om opnieuw te leren kijken.

Lees meer...


26 januari 2016 / Timon Ramaker: Kunst is broodnodig
Kunst is geen leuk extraatje, maar broodnodig in de wereld van vandaag. In een wereld die barst van clichés en onbegrip kan kunst verrassen en verbinden.
Lees meer...


14 januari 2016 / Kunst als onderdeel van de theologiestudie

Niet alleen christelijke kunst is voor de theologieopleiding belangrijk. Ook wereldse kunst is belangrijk omdat je je als theoloog altijd verhoudt tot de samenleving waarin je je bevindt.

Lees meer...