ArtWay

Kunst kan ons helpen de wereld te zien als geladen met Gods aanwezigheid. David Taylor

Ally Gordon over religie in de hedendaagse kunst

 Een geloofswandeling

door Alastair Gordon

Laten we een wandeling maken langs een paar musea in Londen. Tijdens deze wandeling wil ik de plaats van religie in de eigentijdse kunst overdenken. We beginnen bij de Tate Modern en we gaan richting het noorden naar de Slade School of Art. Ik nodig je uit om deze pelgrimage van geloof in de hedendaagse kunst met mij te lopen.

Als ik dit schrijf heeft de Tate Modern net haar nieuwe en veelgeprezen uitbreiding geopend. Journalist Andrew Marr noemde deze in een BBC-documentaire onlangs een schitterende kathedraal voor de kunst met zijn centrale spitse toren en spelonkachtige atrium. De trappen leiden naar kloosterachtige wandelgangen. Ik ga eerst naar beneden naar de Tanks, de kelderverdieping die ooit werd gebruikt voor het opslaan van olie toen het museum een elektriciteitscentrale was. Hij bestaat uit drie betonnen cilindervormige zalen die verstoken zijn van natuurlijk licht. Het geheel doet aan als een grafkelder of een doolhof van catacomben of ook als een onheilig verbond tussen een ondergrondse tempel en een parkeerplaats.

Hier staat een installatie van de Thaise filmmaker Apichatpong Weerasethakul, getiteld Primitive. Het werk bestaat uit zeven video's van verschillende tijdsduur waarin de geschiedenis van de grensstad Nabua in noordoost Thailand wordt verbeeld als een schimmig science fiction spookverhaal met wortels in de Thaise folklore. Dubieuze figuren houden zich op in donkere ruimtes, terwijl bliksemflitsen tegen de grond slaan. De aanwezigen lijken te wachten op een of andere hemelse gebeurtenis die echter steeds niet plaatsvindt. Hun blik doet denken aan Caspar David Friedrichs wandelaar als hij uitkijkt over de sublieme wildernis, maar herinnert me ook aan het starende tranceachtige gezicht van Richard Dreyfuss bij de komst van de buitenaardse wezens in Close Encounters of the Third Kind. Dit is niet toevallig. Weerasethakuls werk onderzoekt de overeenkomsten tussen het collectieve geheugen, historische gebeurtenissen en bovennatuurlijke elementen in science fiction. Het lijkt over geloof en religie te gaan, maar het blijft een kwestie van interpretatie over welke godsdienst precies.

Als ik de trap oploop naar de vierde verdieping en over de brug ga, kom ik bij een moderne toren van Babel, een monumentaal bouwwerk gemaakt van tweedehands analoge radio's die door de kunstenaar in lagen zijn opgestapeld. Cildo Meireles beschrijft dit werk als een 'toren van onbegrip'. Ik hoor verschillende stemmen in diverse talen met elkaar wedijveren, zodat alles onverstaanbaar wordt. De toren baadt in een spookachtig blauw licht en suggereert een of andere fenomenologische gebeurtenis. De sculptuur van Meireles lijkt een afschaduwing van de kolossale toren van de Tate Modern. Misschien vergelijkt hij de stemmen van de kunstwerken in het museum met de verstoorde communicatie van de mensen in Babel.

In zijn onlangs verschenen boek, Religion and Art in the 21st Century, schetst theoloog Aaron Rosen een positieve verbintenis tussen geloof en hedendaagse kunst. Deze visie lijkt op gespannen voet te staan met die van Elkins en Fox van vijf jaar geleden en met de voorzichtige roep om christelijke hedendaagse kunst door oudere schrijvers als Francis Schaeffer en Hans Rookmaaker vijftig jaar eerder. Rosen schrijft:

... het is tijd om oude aannames over de vijandschap tussen kunst en religie aan de kant te zetten en het onderwerp met een frisse blik te bekijken. Als we dat doen ontdekken we een enorm potentieel aan wederkerigheid.

Ik vervolg mijn geloofswandeling al kuierend door de stad naar de Slade School of Art. Hier zetten eindexamenkandidaten de puntjes op de i van hun afstudeertentoonstelling.

Ik begin weer in de catacomben en zie het werk van Michael Dryden, die een installatie heeft gemaakt die is geïnspireerd door een recente gebedservaring. Vijf met klei bedekte boeien hangen aan een gewelfd plafond. Ook de muren zijn bedekt met klei, wat aandoet als een cel van een monnik of grot van een kluizenaar. Terwijl de boeien zachtjes zwaaien in de bries doen ze mij denken aan kerkklokken of gebedsvlaggen. Ik hoor het geluid van stromend water in een van de boeien, terwijl een tweede een biddende stem laat horen. De stem is van een vrouw, misschien Drydens moeder:

Onze Vader, ik hoef slechts wakker te worden om al mijn zorgen te doen terugkeren. Ik maak mij bezorgd over mijn zieke zwager en over mijn werkeloze kleinzoon...

Het werk zou een oproep tot gebed of meditatie kunnen zijn. Tegelijk houdt Dryden zich bezig met de sculpturale vraagstukken aangaande vorm en materialiteit. Zijn werk paart zonder problemen spirituele vragen aan vragen over hedendaagse sculptuur. Aanvankelijk heb ik het gevoel neer te knielen in de troonzaal van God, om vervolgens in een discussie te belanden over vorm en materie in een van de leidende kunstacademies van Londen.

Wanneer ik de Slade verlaat, overdenk ik het werk dat ik heb gezien op mijn korte geloofstocht door London. Ik ben vooral geraakt door het gemis aan spanning tussen de religieuze ideeën en de wereld van de hedendaagse kunst. Dit geeft mij veel vreugde en ik neem een ogenblik om te bidden. Uw wil geschiede in de Londense wereld van de hedendaagse kunst...

********

Cildo Meireles: Babel, 2001. Foto door de auteur.

Michael Dryden: Monachorum, 2016. Gereproduceerd met toestemming van Michael Dryden.

Cildo Meireles (1948) is een Braziliaans conceptueel kunstenaar, installatiekunstenaar en beeldhouwer. Hij staat vooral bekend om zijn installaties, waarvan vele een uiting van verzet zijn tegen de politieke onderdrukking in Brazilië. Sinds de late jaren ’60 heeft hij sculpturen en installaties gemaakt met een element van participatie, waarbij hij vaak de aandacht vestigt op het lichaam in tijd en ruimte, als een fysiek en psychologisch, sociaal en politiek entiteit. http://www.tate.org.uk/whats-on/tate-modern/exhibition/cildo-meireles/cildo-meireles-explore-exhibition

Michael Dryden is een Londense kunstenaar die juist een MFA heeft behaald aan de Slade School of Fine Art. De tekeningen en sculpturen van Dryden evalueren de plaats die de technologie inneemt in de samenleving en ons bewustzijn. Zijn onderzoek op dit vlak leidt vaak tot constructiemethoden die oude technologieën combineren met high-tech. Het werk van Dryden is nationaal en internationaal tentoongesteld en in 2014 kreeg hij de Kenneth Armitage Scholarship toegekend. www.michaeldryden.co.uk  

Alastair Gordon is een Londense kunstenaar en medeoprichter van Morphē Arts, een organisatie die afgestudeerde christelijke kunstenaars begeleidt. Ook geeft hij les aan de Leith School of Art in Edinburgh. Bovenstaande tekst is overgenomen uit zijn boek God Art, dat eind 2016 uitkomt.


Meer:

17 mei 2018 / Toespraak van Herwi Rikhof

bij de presentatie van zijn nieuwe boek over de Cenakelkerk van de Heilig Landstichting

‘Ik heb deze kerk leren waarderen als een echte kerk.’ 

Lees meer...


23 april 2018 / Lodewijk Schelfhout. Nederlands eerste kubist

door Lisette Almering-Strik

Het is lastig om Lodewijk Schelfhout te plaatsen binnen de Nederlandse kunsthistorie. 

Lees meer...


04 april 2018 / Blog van Rikko Voorberg

Blog over de kunst van het oefenen

'Nou,' zei hij, 'ga maar doen wat jij moet doen, daar valt vanzelf een vorm omheen.'

Lees meer...


15 maart 2018 / Bijbelse vrouwen als aartsmoeders

door Wim Eikelboom

De Zwolse beeldhouwer Thijs Kwakernaak maakte tien houten beelden van vrouwen uit de Bijbel. Stuk voor stuk beelden met een sterk karakter.

Lees meer...


23 februari 2018 / Creativiteit en kijken met het hart

door Gottfrid van Eck

Als we volwassen worden, zullen we hopelijk ontvankelijk blijven voor het wonder van het leven en ruimte blijven scheppen voor het niet-zichtbare. 

Lees meer...


30 januari 2018 / Adri Geelhoed over liturgische kleden

Liturgische kleden geven kleur aan het kerkelijk jaar en herinneren de kerkganger daaraan, net zoals de gezangen die gezongen worden. 

Lees meer...


01 januari 2018 / Recensie Oog in Oog van Kick Bras

door Marieke Herweijer

Kick Bras schrijft over meditatie, spiritualiteit en mystiek. In dit boek focust hij op de christelijke mystiek en hoe die terugkomt in de beeldende kunst. 

Lees meer...


06 december 2017 / ArtWay Nieuwsbrief December 2017

Wim Eikelboom, voorzitter van ArtWay, praat u bij over het reilen en zeilen van ArtWay in het afgelopen jaar.

Lees meer...


14 november 2017 / Nieuwe maatschappelijke spiritualiteit in de kerk

Zoals in andere steden krijgt ook in Zwolle het kerkgebouw een andere betekenis. De oude kerk in het centrum is hier omgedoopt tot ‘Het Academiehuis, de Grote Kerk Zwolle’.

Lees meer...


24 oktober 2017 / René van Tol over film Opstanding van het lichaam

De kunst van nu neigt naar het conceptuele. Deze neiging heeft tot gevolg dat de kunstenaars steeds meer het weerbarstige van de fysieke werkelijkheid gaan mijden. 

Lees meer...


04 oktober 2017 / Een beeldroman van Liesbeth Labeur

Dit boek laat de verwarring en de geloofsvragen zien van een slachtoffer van incest in een reformatorisch milieu, die het geheim van misbruik met zich meedraagt.

Lees meer...


08 september 2017 / Janpeter Muilwijk over Om Mattia en zelfdoding

Dood. Deze tentoonstelling is er om Mattia, Julia Mattia. Haar naam betekent Jeugdig, Geschenk van God. Zij stierf op 1 oktober 2015 door zelfdoding na een intens leven van begaafdheid, liefde en ziekte. 

Lees meer...


23 augustus 2017 / Het goede, het ware en het schone

Goedheid, waarheid en schoonheid behoren tot Gods esthetische normen. Een christelijke benadering van kunst staat dus tegenover de postmoderne aanname dat er geen absolute waarden zijn.

Lees meer...


04 juli 2017 / Fons Litjens: Een halve kerk voor Halfweg

Wie nu de kerk van Halfweg binnenkomt wordt overdonderd door een achterwand, die het zonlicht filtert en de ruimte vult met een warm en geel licht. Het hele raam is gevuld met mensen.

Lees meer...


24 juni 2017 / Heilige beelden en gehoorzame ogen

Stil worden bij een beeld van Christus herinnert mij eraan wiens beelddrager ik ben. Dit neem ik mee gedurende de dag als andere beelden mij iets anders proberen te vertellen.

Lees meer...


02 juni 2017 / Pelgrimeren in Groningen

Onlangs is de Stichting Pelgrimeren In Groningen van start gegaan met 2300 km pelgrimsroutes in de provincie Groningen. Alle middeleeuwse kerken en oude kloosterterreinen zijn in de routes opgenomen.

Lees meer...


04 april 2017 / MMC Schobbe in de W. de Zwijgerkerk, Amsterdam

Kunst in dienst van de kerk, de kerk in dienst van de kunst

door Marleen Hengelaar-Rookmaaker

Lees meer...


07 maart 2017 / Maatschappelijk betrokken kunst

Een discussieopener door Adrienne Dengerink Chaplin

Sommige kunstenaars hebben vanwege hun groeiende ontevredenheid met de kunstwereld de overstap gemaakt naar de geëngageerde kunst. 

Lees meer...


01 februari 2017 / De zeven werken van barmhartigheid

Het jaar van barmhartigheid is alweer voorbij, maar het is en blijft een belangrijk thema. Hoe dachten onze middeleeuwse voorouders hierover? Dit veelluik van de Meester van Alkmaar laat het ons zien.

Lees meer...


03 januari 2017 / Aniko Ouweneel over christelijke kunst

De kunstenaar daagt ons uit en moedigt ons aan om te zoeken naar de bron van onze adem, van wat ons leven de moeite waard maakt en van ons verlangen naar een verlossende harmonie.

Lees meer...


09 december 2016 / Nieuwsbrief ArtWay december 2016

Like an imitation of a good thing past, these days of darkness surely will not last. Jesus was here and he is coming again, to lead us to the festival of friends.

Lees meer...


30 september 2016 / Janna Beek over kunst in psychotherapie

Stel u voor dat u naar een schilderij of beeldhouwwerk kijkt. Dit werk roept ‘iets’ in u op. ‘Iets’ in uw binnenwereld, waar u zich nog niet bewust van bent, is geraakt. ‘Iets’ dat wacht op herkenning. 

Lees meer...


01 september 2016 / H.R. Rookmaaker: Spreekt kunst vanzelf?

Kunst is noch slechts een middel tot een doel, noch een religie, noch een activiteit voor een klein groepje uitverkorenen, noch een puur wereldse bezigheid. Geen van deze opvattingen over kunst doet recht aan de creativiteit waarmee God de mens heeft uitgerust. 

Lees meer...


29 juli 2016 / Joost de Wal over Verspijkerd en verzaagd

Veel heiligen- en devotiebeelden, vaak van gips, werden door de pastoors aan de straat gezet. En vervolgens…, vervolgens vinden we ze terug in de hedendaagse kunst. Wat doen ze daar? Betekenen ze nog iets?

Lees meer...


30 juni 2016 / Wessel Stoker over hedendaagse religieuze kunst

Mijn vraag bij de prachtige tentoonstelling The Problem of God is of de curator Isabelle Malz in de catalogus aan de kijker wel een adequate uitleg geeft van kunst als religieuze kunst. 

Lees meer...


09 juni 2016 / Betty Spackman: Depressie en creativiteit

Als je een ronde pin bent en je een vierkante pin moet worden om in de hokjes van de samenleving te passen, is dat op z'n zachtst gezegd pijnlijk.

Lees meer...


19 mei 2016 / Johannes Wickert klaagt inhumaan asielbeleid aan

Johannes Wickert is een van de zeldzame hedendaagse kunstenaars die een maatschappijkritische rol opneemt. En niet alleen in zijn schilderijen. 

Lees meer...


27 april 2016 / Marleen Hengelaar: Het onvervangbare beeld

Het beeld speelt een geheel eigen, onvervangbare rol in het leven van een mens. We kunnen het beeld als goede gave van God op een positieve en opbouwende manier in ons leven inzetten.

Lees meer...


06 april 2016 / Reinier Sonneveld over linksige kitsch

Die handen van alle leeftijden en kleuren, die bloemen daardoorheen, en dan die wonderlijke kleurbewerking. Het is allemaal reuzesympathiek, maar ja, dat maakt iets nog geen kunst.

Lees meer...


12 maart 2016 / Ned Bustard: De Bijbel is niet veilig

De Bijbel is een boek over gewone mensen die niet alleen geestelijke wezens zijn, maar ook hebzuchtig, berooid, haatdragend, hoopvol, egoïstisch en seksueel.

Lees meer...


24 februari 2016 / Wilma Wagenaar: Joost Zwagerman en Marc Mulders

Zwagerman schildert een zuigend zwart universum, in de steek gelaten door een onverschillige, liefdeloze god. Ten langen leste wendt hij zich af van religie en wijdt zich aan de kunst. 

Lees meer...


11 februari 2016 / Robb Ludwick: Opnieuw leren kijken

Het is een gave van Abigail Tulis om ongewone combinaties heel gewoon te laten lijken, zodat de kijker uitgenodigd en misschien uitgedaagd wordt om opnieuw te leren kijken.

Lees meer...


26 januari 2016 / Timon Ramaker: Kunst is broodnodig
Kunst is geen leuk extraatje, maar broodnodig in de wereld van vandaag. In een wereld die barst van clichés en onbegrip kan kunst verrassen en verbinden.
Lees meer...


14 januari 2016 / Kunst als onderdeel van de theologiestudie

Niet alleen christelijke kunst is voor de theologieopleiding belangrijk. Ook wereldse kunst is belangrijk omdat je je als theoloog altijd verhoudt tot de samenleving waarin je je bevindt.

Lees meer...